Åbe foû-ordinaire

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Èn åbe foû-ordinaire, c' est èn åbe ki n' rishonne nén ås ôtes, soeye-t i k' il a crexhou tot crawieuzmint (få d' Verzi), soeye-t i k' il est nouzome (secoya), ubén k' il est vî vî et k' i vike co.

Erciye, onk des åbes ås clås

Gn a eto des åbes k' ont stî eployî po des pratikes a vey avou les doûcès croeyances come les åbes ås clås.

Dinltins, sacwants åbes foû-ordinaires estént metous so les mapes d' Estat-Madjor.

Gn a eto des åbes ki sont cnoxhous pask' i sont des rperes djeyografikes u toponimikes.

Bråmint des åbes foû-ordinaires del Walonreye ont stî saetchîs e poirtrait po Wikipedia pa Jean-Pol Grandmont.

Pus grands et pus gros åbes[candjî]

Bounru-dlé-Houfalijhe, li Beneye Hesse

Li pus gros åbe måy muzuré sereut on secoya des montinnes di Californeye; il freut 1486 m³.

Les pus hôts åbes sont co des secoyas, todi el Californeye mins sol boird del mer, di l' indje lomêye "Sequoia sempervirens"; les pus grands fwaiynut 115,50 metes.

El Walonreye, ene des pus grossès hesses, c' est l' Beneye Hesse di Bounru k' a 8 m di toû.

Åbes foû-ordinaires del Walonreye[candjî]

Presgå, el vî tchinne
Rouvwa, li vî marcoté baronî
Liernu, li pus gros tchinne d' esté do Beneluss
Arvin, li pus gros pelé ciprès del Walonreye
Esneu, li pus gros adjeyant secoya del Walonreye

co vicants[candjî]

crevés u abatous[candjî]

Måbompré, li Crawêye Hesse et s' djeton
  • L' åbe Napoleyon inte Transene et Maissin, al Få Mayå : c' esteut ene hesse k' aveut crexhou so ene pire. Elle esteut markêye so les mapes d' Estat-Madjor almandes al prumire guere daegnrece.
  • L' åbe Coûte-Djoye inte Aleur, Anse eyet Rocoû : rimimbere li batreye di Rocoû do 11 d' octôbe 1746, la k' les Aloyîs alént wangnî, et k' c' est les Francès do Marixhå d' Saxe k' ont stî les pus foirts. Les ôtes avént yeu ene coûte djoye. C' esteut dandjreus on tiyoû.
  • Li tiyoû ås ptitès foyes d' Arkegnere k' esteut li pus gros tiyoû del Walonreye mins k' a stî ståré pa l' timpesse do 11 di may 2007.
  • Li Crawe Hesse (crawieuse hesse) di Måbompré k' esteut li pus grosse hesse del Walonreye.
  • Li vî stok di tiyoû del tchapele Sint-Rok sol Bati a Fumwè. Les båsheles ki s' vlént maryî î plantént on clå, eyet l' båjhî. Il esteut griblé d' clås. Cwand li stok fourit pouri, les dmandeuses di galant rabressît on clå d' l' ouxh.

Åbes toponimikes[candjî]

Kécfeye, l' åbe a l' no del sakî ki l' a planté.

  • Li "sapén Marchal" : a mitan voye inte Transene et Viyance, dins l' bwès d' Tchanmont. Dandjreus onk des prumîs sapéns plant avr la, pa on gåre di bwès lomé "Marchal".
  • El "sapén Chléder" a Fepén : dandjreus li minme sipoûle.

Des ôtes côps, c' est l' åbe ki dene si no a on tchamp.

  • Li "tchamp al hesse" a Yåle.
Vî olivî dilé l' Plaece Pietri, a Rabat, Marok

Åbes foû-ordinaires foû del Walonreye[candjî]

Åbe al copete del Montinne Sint-Pire
  • Li foû gros sawri a Anderlek.
  • L' åbe di Ténéré.
  • Li vî olivî di dlé l' Plaece Pietri a Rabat (Marok), esseré å mitan del veye. Il est sacwants siekes vî.
  • L' « Åbe des Rapoûlaedjes », c' est on sapén, vî come Matîssalé, k' est al copete del Montinne Sint-Pire (Ay Petri), el Crimêye. C' est å coron do teleferike ki monte sol montinne. Tchaeke viziteu î capind on sovni: ene tchinne d' årdjint, on breslet avou s' ptit no, on biesse colé d' plastike. [1]

Sourdants[candjî]

  1. L. Mahin Vera, tchaptrê 29.