Cocote (maladeye)

Li cocote, c' est ene maladeye des bovrins, mins eto des pourceas et des bedots. Ele ni fwait nou må ås djins.

trawé afe sol djincive d' ene vatche

Å bovrins, ça lzî dene ene foite five, et des grossès bouyetes (afes) dins l' boke, et al corone des ongletes, ubén inte les ongletes.

Li biesse k' est rascråwêye ni sait pus magnî, et gleter. S' elle a des afes ås ongletes, ele xhale djus.

Li cocote si prind foirt åjheymint d' ene biesse a l' ôte. C' est po ça k' el cocote est si tant rcrindowe. Mins les malådès biesses si rifjhèt après 15 djoûs.

Dispu les anêyes 1950, on-z eplocteye totavå pol cocote. I fåt rpiker tos ls ans. Mins, dispu les anêyes 1990, les payis di l' Urope coûtchantrece ont-st asresté les vaccinaedjes. Cwand gn a ene minêye, on touwe les sinsiûlès biesses so l' aisse del maladeye, et kécfeye di ttåtoû.

Li cocote ås bedots et ås pourceas n' est nén si rascråwante.

Senes del maladeye

efouwaedje so les pates d' on pourcea

Li malåde biesse a l' boke tote efouwêye. Ele glete. Ele ni sait magnî, cåze ki ça lî broûle al gueuye. Tot drovant l' gueuye å cmince del maladeye, on trove l' afe : c' est ene grosse bouyetes, 2 a 10 cm lådje. Pacô, gn a l' linwe ki houze et vni foû del boke, come dins l' maladeye del linwe di bwès u dins l' bleuwe linwe ås bedots. Les biesses k' on èn afe inte les ongletes xhalèt djus. Cwand les afes petnut, li pea u l' fene pea k' a houzé evoye ni s' rifwait nén rade. Gn a èn ulcere ki dmeure tot on tins, et k' on doet médyî.

Minêyolodjince

Prindaedje, rascråwance

Li maladeye ès prind come li feu. Li djondance serè, dabôrd, di cåzu 100 åcint. Tins del minêye di 1937, k' o rtrove dins les scrijhaedjes e walon, on cåze d' on rade passaedje d' ene cinse a l' ôte. Cwand on viyaedje esteut djondou, tos les ståves l' atrapént.

Li cocote est dins tos les ståves (L. Remacle, al Gléjhe.

Ele sipite minme dins les retrôclés hamteas.

Les biesse k' estént e fwè d' Sonlè, e mitan des bwès avént atrapé l' cocote tot parey. (A. Schmitz, di Wardin).

Ele pout esse amoennêye pa les gades

Li pourcea a l' cocote, come mes vatches el waide, la pus lon. Vosse mame monne ses gades so les hourêyes do fôrt, edon, et ele passet d' le mes pateures. C' est d' la k' elle ont ramine les microbes. Ele, ni coret nou risse, mins Y pourcê, lu, end' a stu ac' sû. El fat touwer, tot dreut. "

Morance

Gn a waire di biesses ki crevèt del cocote, 1 a 2 åcint des rascråwés bovrins. Les cis ki crevèt, c' est kel virûsse s' a rtapé sol cour.

Sacwantès minêyes e l' Urope

• 1937 : minêye el Walonreye, ey el Grande Dutcheye. On-z a wårdé des tchansons e walon compozêyes sol minêye. .

Li minêye a rôlé tote li guere.

• 2001 : ene minêye ki cmince e l' Inglutere si va spåde dins sacwants ôtes payis, inte di zels les Bas Payis eyet l' France
• 3 d' awousse 2007 : ene pihindje e Nonne di l' Inglutere. Djusse deus cinses di 60 biesses, dandjreus djondowes pa on virûsse schipé evoye d' on laboratwere di vaccins, metou 20 km lon.

Sacwantès minêyes e l' Afrike

Marok

• 1976 : li pihinne vina avou d' l' edjalêye tchå d' Årdjintene, on cinsî d' Temara (dilé Rabat) reploya les saetchs la kel tchå esteut. On halkina divant d' touwer les biesses, et l' minêye si spårda dins tot l' payis.
• 1981 : vineut d' Meliya, avou l' contrubinde di bedots.
• diviè 1997 : vineut dandjreus d' Aldjereye, avou l' contrubinde des vatches laeçreces.

Cåze

Li cocote est cåzêye pa on virûsse.

Gn a sacwants sôres, limerotêyes A, B, C, O, pu pa sorsôres : A5, evnd.

Li virûsse pout åjheymint voyaedjî dins les airs.

Médiaedje

Dinltins, on médyive les afes a l' alon. Ubén avou do såvaedje pilé.

Espaitchance

Eploctaedje

I fåt replocter tos ls ans avou on vaccin li pus près do virûsse ki trinne dins l' payis, u dins les vijhinès contrêyes.

Touwaedje di tot l' bisteu

I fåt touwer tot l' bisteu (les bedots et les pourceas eto) del cinse k' est ricnoxhowe djondowe. Espaitchî les biesses di voyaedjî dint tot l' payis di ttåtoû d' l' aisse. Mins i fåt esse subtil. Si on trinne, li må a ddja spité pus lon, et fé des noveas djondaedjes.

E l' Inglutere, e 2001, on-z a touwé dipus d' 6.000.000 d' biesses.

Disfinse d' espôrter les prodûts des biesses

Do côp k' gn a on cas èn on metou payis, les ôtes payis disfindèt k' on impôrtêye del tchå, do laecea, des makêyes, et tos les ôtes prodûts d' cinse do rascråwé payis. Nén dandjî d' dire ki ça fwait des nouzomès pietes economikes.

Sicrijhaedjes sol cocote e walon

• "Li cocote", divins "A l’ åvrûle des djaeyîs" da E.J. Piret.
• Tchanson sol cocote, divins "Singuliers".