Dobe rifondowe

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Ene dobe rifondowe, c' est, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, on mot k' on a ritnou deus rfondaedjes, diferins assez, mins ki c' est mågré tot l' minme tcherpinte.

Estratedjeye des dobès rfondowes[candjî]

Les dobès rfondowes sont ahivêyes po "fé plaijhi" a sacwants coines do payis, k' ont, po des mots foirt corants, des prononçaedjes diferins del prumire rifondowe, et eto nén rshonnants å spotchant lingaedje. On saye k' i gn åye li pus waire possibe di dobès rfondowes, ca c' est contråve ås såmes do rfondaedje.

Des dobès rfondowes el croejhete[candjî]

Des dobès rfondowes ezès codjowaedjes[candjî]

  • Les rwaitants di l' indicatif prezintrece (cawetes -nut & -èt) et do suddjonctif prezintrece.
  • Les dobes pårticipes erireces.
  • sacwants codjowaedjes coinreces tipikes do viebe "esse": il ere, il ît (il esteut); il erént (il estént).

Des dobès rfondowes el morfolodjeye (aboctaedje des mots)[candjî]

Bodjes[candjî]

  • djårner les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, djermer so Lidje et l' Årdene, k' a des parints tipikes (djermale, djermêye); djårner so Nameur et Tchålerwè, pus tipike.
  • balance / balancî / bloncî

Dobe cogne del minme betchete[candjî]

cawetes et betchetes[candjî]

  • Li femrin di nos d' fijheuse et d' mestî
    • Li no d' fijheuse: femrin del cawete -eu: cawete -euse u cawete -resse.
    • Sacwants femrins del cawete -î: cawetes -resse u cawete -ire: (gaztire / gaztresse; ovrire / overresse).
  • Dobe cawete di viebe -ter / -oter: betchter / betchoter; tchicter / tchicoter
  • Dobe cawete di viebe -ner / -iner

Des dobès rfondowes e motlî[candjî]

Mots å mierpî[candjî]

  • åy, way: deus sinonimes di oyi, foirt corants, onk d' Årdene (dizo disfondowe ây), l' ôte do Coûtchant walon.
  • bwès, bos: bos å Coûtchant walon, foirt corant. A dné des parints boskiyon, bokion k' ont wangnî so l' Basse-Årdene.
  • cloke et clotche (et leus parints) : «clotche» est erîlêye avou si TCH walon. Li spårdaedje est mitan mitan (Mape ALW 1 20). Li parint «clotchî» est l’ pus lådje oyou. Mins c’ est «cloke» dins les troes grandes veyes del Walonreye : Tchålerwè, Nameur et Lidje.
  • djaeye et gaeye : "gaeye" est pus près del cogne di l' etimolodjeye (nux gallica), et c' est l' disfondowe di tot l' payis d' Nameur et d' Tchålerwè. Et co ça dpus : ele a dné on parint pår walon : gayete.
  • , mia: les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, so Lidje et l' Årdene, mia so Nameur et ene miete so Tchålerwè.
  • ouy, iy, iy dizo disfondowe î so Tchålerwè, foirt tipike, ki pout rprezinter eto li disfondowe di Måmdi û. Sol restant del Walonreye, on-z a ouy.
  • paile & payele : payele å Coûtchant walon.
  • pu et pwis : "pwis" a dné adonpwis.
  • pwin, pan: pan est foirt corant a Lidje.
  • u, ou: ou est l' pus lådje oyowe; u est pus court, et diferin do francès.
  • shure & shuve shure pus près di sûre (Lidje), sîre (Basse Årdene), chûre (Nameur); shuve pus près di chûve (Tchålerwè), swève (Hôte Årdene).

Diftongaedjes[candjî]

Li diftongaedje est tipike do walon, mins les nén diftonguêyès cognes sont sovint les pus lådje oyowes.

Sinonimeye di mot foirt corant avou deus diferinnès cawetes u betchetes[candjî]

  • solea, s(o)lo: s(o)lo est ene fôme di Lidje, Hôte-Årdene et Tchestrolet, dedja diferinne e 1300 et des (ci n' est nén l' minme cawete). Atuzlêymint, "solo" riprezinte eto li fôme des aschates walon-picård solèy, mins kî çki va tuzer a ça ?
  • "amon" et "emon".

minme mot arivé e walon pa deus voyes diferinnes[candjî]

Les mots avou stitchaedje d' ene halcrosse voyale (U et I)[candjî]

Dobès rfondowes ortografikes[candjî]

Cawete -ård / coron år[candjî]

Cawete -åd / coron -å[candjî]

Cwand l' cawete "åd" est dandjreus etimolodjike, mins k' ele n' a måy sitî scrîte dins les motîs

Mots d' aplacaedje[candjî]

Totès sôres[candjî]

Dobes rifondowes abandnêyes[candjî]

C' est des dobes ridondowes k' ont-st aparexhou å cmince di rfondaedje (1993-2003) mins k' ont stî abandnêyes après.