François Warnotte

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

François Warnotte (1919-2011) est on sicrijheu d' walon nén foirt kinoxhou, vnou å monde a Dålem, ritrové, d' astcheyance, pa Djôzef Baccus e 2003 al Viye Såm la k' il a dmoré dispu 1945. Il a scrît tos ses scrijhaedjes e stalag, inte 18 et 22 ans. I sinéve Farnese. I n' a pus riscrît on côp k' il a yeu stî rivnou el Walonreye.

Louis Renard a eto scrît des arimeas e walon cwand il esteut prijhnî e l' Almagne.

Vicåreye[candjî]

Françwès Warnotte vina-st å monde li 18 di måss 1919, a Dålem; il î passa tote si djonnesse avou s’ viye grande-mame ki n’ djåzéve ki l' walon, et k’ ele li loméve « si ptit voltrûle ». Grand spôrtif i divna capitinne di l’ ekipe di fotbale «l’ élan di Dålem».

A 16 ans il ovra-st al construccion do Foirt d' Aubin-Neufchateau pol societé Foraki. Li foirt estant fini, il î intere li 31 di djanvî 1938 po fé s’ tins d’ sôdård et cwand l’ guere di 40 kimince, il est la po disfinde li patreye. Mågré les 18.000 obus tirés, li foirt s’ a dvou rinde li 21 di may 1940.

Françwès avou tot ses camaerådes ont stous emoenés prijhnîs viè l’ Alemagne, wice k' il î dmana cwate longuès anêyes å stalag 1A stablack Koenigsberg, Prusse Oryintåle al frontire del Litwaneye.

Cwand i rivna-st å payis, i dmora-st a Bårxhon, amon ses parints, eyet il a ovré kéke tins al fabrike di cigåres «Jubilé» a Lidje, pwis li 26 di fevrî 1946 il a-st intré come contåve al soyreye Paquay-Talbot al Viye Såm so les conseys d’ Albert Paquay k’ aveut stou medcén å minme stalag ki lu.

Li 10 d’ awousse del minme anêye i s’ a maryî avou Janine Frédérick, ene bele djonne crapåde télmint frisse ki l’ curé djha å papa d’ nosse Françwès la k’ esteut ôrganisse del pôrotche «il a ene drole idêye vosse fi d’ prinde po feme ene gamene ki vént d’ fé ses Påkes». Li cope a-st avou deus fis. Ils nous quitta le 23 Aout 2011.

Ses scrijhaedjes å stalag[candjî]

Tins k' il esteut prijhnî des almands, Françwès Warnotte s’ a batou pés k' Tchantchès disconte Tchårlumagne po intrutni l’ sintimint nåcionå di nosse Walonreye adlé les prijhnîs k’ estént dins les camps avou lu.

Po çoula, il a metou en alaedje ene gazete po les bedjes do stalag 1A, «le difuseur» wice k’ i scrijheut e walon avou ene sifwaite årdeur et d’ foice po fé raviker li fwè dins l’ cour des prijhnîs.

Voci chal pa dzo sacwants tecses k' i scrijha cwand il aveut 22 ans:

L’ åme Walone ni pout nén mori[candjî]

I scrijha ç' boket ci après ene algaråde avou onk k' i lyi aveut dit deus mots e walon, et k' l' ôte s' aveut måvlé, et rire di lu pask' i djåzéve walon.

On sait çou k’ l’ åme walone riprezinte po nozôtes prijhnîs dispoy troes ans passés: des doûceurs, des fiesses, et des bouneurs, ki nos rpoizans pol djoû d’ ouy so les fleurs k’ ont mexhné nos peres vola des siekes et ki les pus foirts di nos vijhéns n’ ont måy polou ctchinler

Si nos mexhons on stou kécfeye e dandjî d’ esse moudris pa des mwins galavales et såvadjes, il ont todi stou saetchîs del laide passe pa des rvinteus k’ el ont fwait respecter.

On certin camaeråde dijheut on djoû del samwinne passêye, adon ki dji lyi fjheut pårt ki l’ walon, nosse bea lingaedje si piede pitit a ptit a foice ki des boubiets évulmis pa li modernisse leyèt ç’ pårler la po les ptitès djins, li basse classe, come i djhèt: «i fåt shure li progrès, li comiece et les afwaires,- mi clapa-t i al narene-, et ni nén piede si tins avou des dvizes ki ravizèt l’ friscabiawun d’ on pinson et k’ nol etrindjir ni såreut comprinde».

N’ est ç' nén a fé dressî les troes soyes ki dmonèt sol makete d’ on pelake? Est i Diu possibe do djåzer di cisse manire la. Ci n’ est nén po rén k’ end a ki tournèt cazakes: J. Haust, e s’ malén live, tot djåzant do lingaedje walon fé s’ etinde: Li pårler des ancyins sotént ene lûte inewale conte li francès k’ a des pouxhants aideus: les åjheyistés d’ comunicåcions, li presse, l’ acsegnmint, enfin les industreyes d’ asteure ki candjèt les veyes les manires d’ ovrer tot edoirmant les mestîs et les usteyes di dvins l’ tins.

Divins beacôp d’ manaedjes d’ ovrîs et d’ payizans li môde d’ ouy vout k’ on djåze li francès ås efants. Ki les cis k’ end ont profit s’ è redjouwixhexhe ou k’ les ôtes î trovexhe dispit po des råjhons d’ sintimints, on rmårkêye ki l’ walon si francijheye pitit a ptit, s’ apôvrixhe et si stanche.

Tot çoulà, sereut ç' on segne po distchanter?

Pocwè les djins di raecene lidjwesse ou ls ôtes, mins walons d’ sonk, fjhèt i tant des antchous avou les langues etrindjires? Pocwè rinoyî s’ parintaedje, si leyî elaxhî d’ mots a deus çanses et dmeye? Pocwè anfin voleur peter pus hôt ki s’ cou, la ki n’ est nén si bas k’ çoula.

Ké passe-tins do råyî les pus beas rôzîs foû do dîssime djårdén do cour walon e plin florixhaedje... On lingaedje come n’ a nouk. ki tchante, ki fiesteye, ki inme et ki hait on n’ såreut mî.

Chal lon erî del tere wice ki nos avans fé nos prumîs pas, la k’ on nos essevlirè motoit, n’ estans ns nén binåjhes cwand on camaeråde rintrant do kommando amoirceye li conversåcion tot nos tapant l’ mwin so l' sipale: Kéne novele vî stoumak, ki marneye-t on chal? On s’ dit dvins nos-minmes: C’ est co onk di cila, on peur, on vraiy, onk po ki l’ åme walone n’ est nén moite. Po l’ pus seur i n’ toûnrè nén piweye.

Cwè fé po-z intritni les bruzîs aloumés?

Nos n’ porans nén nos bate so l’ minme pî ki les grandès nåcions po fé viker nos dvizes, nosse teyåte, nos tchansons, nos djamas, ci sereut voleur fé come li rinne et l' boû del fåve da Lafontaine. Mins nos disfindrans sins rlåtche nosse manire di djåzer et d’ pinser, come fwait li oizire ki ploye mins ni cotchtêye nén. Avou ene téle imådje nos anêyes d’ ovraedje, di poennes et d’ djoyes ni toumront nén e blesses.

Por vos[candjî]

C' est on powinme k' i scrijha po ene djonne feye k' i n' a måy kinoxhou, pask' i n' aveut seur nén hanté divant d' aler sôdård a 18 ans.

Por Vos m’ binamêye pitite poyete
Dj’ aveu volou fé ‘ne tchanson
Mins cwand, so les rimes, del muzike dj’ a volou mete
E m’ gozî dmonît stronlés les sons.
Dispoy lontins, dji sins k’ dji vs inme.
Et d’ on si peur amour,
Ki cwand dji tuze a vos Madlinne,
Ene poenne arive et m’ broye li cour.
Dji vôreu tant vs aveur divins mes bresses,
Vos candozer, vs dôrloter, ci sereut-st awoureus.
Inte deus båjhes, dji vs ewalpêyreu d’ caresses,
Vos voerîz come nos serîs-st ureus.
Vosse pitit nez aviné, doûs cint-meye,
Vosse blanke pea come des clawçons vlourtés
Vos tchveas ki covrèt vosse tiesse tote nozêye
Come on sawou ki plore pa on bea djoû d’ esté
Tot dvins vos mi fwait-st atraper l’ five
Dj’ a 'ne soe d’ l’ amour ki dji vôreu goster
Sins çoula dji rsin on må ki s’ aclive
Dji n’ såreu pus viker el påjhûlisté
Portant dji n’ vos cnoxhe nén, ké måleur
Et dire ki dj’ a d’ l’ amour a bresseyes po nos deus
Dji sai ki vos estoz la, ça m’ fwai gleter d’ bouneur
Ni m’ leyîz nén lanwî; djan, dijhoz awè tot droet.
Ah! dji voe vos ouys ki rglatixhèt
D’ awouristé télmint ki sont binåjhes
Vos deus lepes adon s’ int'drovèt
Po dmander l’ åmonne d’ ene båjhe


Espwer[candjî]

Après 5 ans k' il a stî raclôs, i sint k' ça va esse dabôrd fini et rprinde espwer.

Li dierin ombion d’ l’ ivier vént d’ passer
Epoirtant tote li flouxhe di froedeur
Et l’ prétins, djoyeus rvént tchanter
Li veye, l’ amour et l’ bouneur.
Ene aronde tot volant dlé mi
M’ a gruziné, tot-bas, a l’ oreye
« Pacyince, por vos les beas djoûs vont vni,
Rimédyî a vosse pôve vicåreye »
Dji l’ a schoûté plin d’ atincion,
Et po cisse binamêye messaedjire
Dj’ esteu mouwé d’ admiråcion
Adon m’ cour riprinda s’ coûsse ledjire
Tinrûle oujhea ki vole divins tos les cirs
M’ apoitreuss po do bon: l’ Espwer
Åreuss veyou kéke pårt li loumire
Del liberté rglati dvins les airs.