Li Rantoele (gazete)

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Li Rantoele", loukîz cial
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Rantoele", loukîz cial

Li Rantoele gazete, c' est ene gazete e walon eplaideye dispu 1996 pal SNR "do minme no". Ci fourit ene des prumirès gazetes di prôze nén racontrece e walon, avou Li Chwès.

On bouteu po l' Rantoele a l' ovraedje

Istwere et covietes del Rantoele-gazete[candjî]

Fén 1994 : Enondaedje do pordjet[candjî]

Tote prumire Rantoele sayrece, sicrîte pa Lorint Hendschel

C' est l' Lorint Hendschel k' a yeu, e moes d' decimbe 1994, l' idêye di fé come ene gazete po s' atôtchî inte des prumîs rfondeus et ôtes vayants bouteus pol walon. Il a ç' côp la scrît ene dobe pådje, dissu cogne A3, a Lucyin Mahin, tot l' lomant Li Rantwèle (li rfondowe d' adon pol mot rantoele). Li "rvowe" lete kimince pa ene lete :

Binamé soçon Lucyin,
Neni, n' alez nén croere k' ene novele rivowe walone vént do disclôre. C' est djusse ki dji djowe avou l' idêye d' on fouya ki sievreut d' loyén etur les (r)cåzeus. (…) i fåt fé fé li pus possibe, nén seulmint paski, vos come mi, nos avans ddja bråmint des afwaires e trexhe, mins aprume po fé ene vraiye rantoele ki si spådrè, pitchote a midjote, so tote li Walonreye.

Adonpwis, gn a des noveles del tåvlotêye "Normålizåcion" di l' UCW, so les noûmots eployîs pås scolîs del sicole di walon d' Nameur, so Emile Gilliard, evnd.

1995 : Prumire anêye di sayes[candjî]

Ene des Rantoeles-gazetes sayreces ki Lucyin Mahin emantchive e 1995

E 1995, Lucyin Mahin, shuvant les ecoraedjmints da Hendschel, va scrire tos les moes on papî d' gaztî so des sudjets al môde, metans :

Tos ces papîs la estént fwait a môde di responda. C' esteut onk des prumîs côps ki des årtikes e walon estént fwaits come ça.

Adonpwîs, e moes d' djulete 1998, Stefane Quertinmont s' a-st anoncî po-z esse mwaisse-sicrijheu del gazete. Mins, divant çoula, i va voleur mete so pîs ene SNR po-z aspoyî pus stocaesmint li pordjet d' gazete. C' est adon ki l' soce "Li Rantoele" a disclôs.

Prumire rîlêye di limeros (1996-2000)[candjî]

Li prumî limero del Rantoele

Li prumî vraiy limero rexhe e l' esté 1996. Ci serè ene gazete ki rexhe tos les troes moes, et nén on moetî, come on-z aveut sayî aprume. Li no a ene miete candjî, a cåze des halinaedje po rfonde çou ki va divni li betchfessî OE : c' est Li Ranteule. L' adrovaedje est scrît pa Stefane Quertinmont dizo l' tite “Li Rantoele : paski pocwè ?”, la k' il esplike les idêyes ki djårnèt dispu ttaleure troes ans emey ene troclete di djonnes waloneus. Après, gn a des papîs da Dominike Heymans so li rfondaedje, Lucyin Mahin pol coirnêye eternåcionåle, Pierre Otjacques so les 100-z ans del binde d' imådjes, Louis Baijot so les viyès tecnikes, Lorint Hendschel so les copiutreces, Pire Otdjåke, co on côp so li spôrt, et l' Lucyin Mahin, so l' economeye. Come ene vraiye gazete, dabôrd, et tote e walon.

Tote ? nén vormint; gn a ene volante foye å mitan k' esplike e francès çou k' est li rvowe, et eto kimint lére les betchfessîs scrijhas, ca tote li rvowe est scrîte e rfondou walon.

Li rvowe fwait ason 8 blankès pådjes di cogne A4, djusse des bounès fotocopeyes. Mins, dispu l' lº 14 (bontins 2000), gn è va aveur 12 pådjes. Li gazete va dmorer inla disk' å limero 16, e l' erire-såjhon 2000.

Di tot ç' tins la, l' eplaideu responsåve, c' est Pire Otdjåke, et l' meteu e pådje, Tiri Dumont. L' abounmint costêye 200 FB po èn an.

A cmincî do lº 9 (ivier 1998); gn è va aveur deus pådjes di rawete, å mitan, li Rantoele Belès letes. C' est des tecses literaires, ci côp cial, sicrîts e rfondou u e Feller, et ki sont relîs pa Bernard Louis. Li coirnêye a stî renondêye e l° 54 (esté 2010).

A pårti do lº 17 (bontins 2001), gn a eto cwate pådjes d' ene BD å mitan, li fiesse do fleurtins, da Luc Bailly. L' uzance di cate pådje di binde d' imådjes å mitan deure disk' å djoû d' ouy.

Foû des prumîs Rantoelîs, vola sacwants scrijheus k' on rtrove cobén dins l' gazete: Emile Pècheur, Jean-Claude Somja (lº 5), Roger Viroux (lº 6), Yves Paquet, Jean-Pierre Hiernaux (lº 7), Joseph Lahaye. André Gauditiaubois (lº 8), Joël Thiry (lº 9); Johan Viroux (lº 9, 10 & 13), José Schoovaerts (lº 12), André Lamborelle (lº 13 & 14), François Nyns (lº 15 & 16).

Après l' 15, gn a ene aberteke, la k' on fwait mete totès sôres d' anonces.

Deujhinme rîlêye di limeros (2001-2002)[candjî]

Li prumî lº del "glaecêye riguilete"

Li deujhinme rîlêye di limeros a ene cogne di lucse : c' est 5 limeros (17 a 21) avou do glaecî papî. Todi 12 pådjes, avou ene Aberteke sol cou del gazete. L' abounmint a rmonté a 250 FB.

On trove sacwants noveas scrijheus : Roger Nicolas k' eplaide deus papîs e tchampnwès (l° 17 & 18), Christine Tombeur (l° 17, 21), Jean-Pierre Dumont (l° 20, 21), Jean-François Brackman (l° 21), Pablo Saratxaga (l° 21).

Li Binde d' imådjes da Luc Bailly s' atcheve e lº 17, et c' est ene ôte BD, da Maurice Moray, ratournêye e walon pa R. Viroux, k' atake so les 4 pådjes divintrinnes e lº 18. C' est eto des limeros la k' gn a des bates di dvizes so li rfondaedje (mins po s' endè houwer evoye). C' est eto di ces trevéns la kel soce "Li Rantoele" si va schetler inte les Fellerisses et les rfondeus.

Li ptite rîlêye (fén 2002)[candjî]

li prumî limero del "pitite rîlêye"

C' est ene pitite rîlêye di 3 limeros, ki rsont e papî ôrdinaire, avou l' imådjete del Rantoele e grand sol coviete, avou, å dzo, cwate payizaedjes des cwate coines del Walonreye. C' est l' prumî côp kel pris vént en uros. C' est todi 8 uros po l' anêye.

Ci côp cial, gn a 12 pådjes divintrinnes, eyet les cwate del coviete, e djaene coleur.

Li rîlêye Schoovaerts (2003-2005)[candjî]

Li rîlêye Schoovaerts est lomêye insi paski c' est l' Djozé Schoovaerts k' a fwait les dessins pol coviete (avou, a tot côp bon, ene bele crapåde et on cok), do l° 25 å l° 35. C' est lu eto ki s' a metou a l' epådjnaedje al plaece da Tiri Dumont. Gn a sovint des ptits dessins ådvins, etchessîs dins l' tecse, come dins li rvowe electronike Rabulets. Åresse, sacwants tecses sont rprins direk foû des Rabulets. Gn a insi pacô des tecses literaires ki si vnèt herer å mitan del prôze nén racontrece.

Les cwate pådjes d' å mitan, c' est ene novele binde d' imådjes da J. Schoovaerts lu-minme, L' Avespré, mins ki si state å lº 32.

Li dobe lº 25/26 a 24 pådjes divintrinnes (inte di zeles, 8 pådjes pol BD). Les ôtes lº tournèt a 16 pådjes ådvins, et l' coviete.

Sacwants noveas scrijheus : Georges Sfasie, Laurent Dabe, Jean-Marie Lecomte, Joseph Baccus, Simon Stasse, Paul-Henri Thomsin, Guy Denis, Jean-Pol Grandmont, André Demoulin.

A cmincî do lº 30, on cmince a vey des tecses riprins di l' eciclopedeye Wikipedia, inte di zels, les corwaitaedjes des lives e walon ki vnèt d' rexhe.

A pårti do lº 32 l' tite del rivowe si va scrire come li cmon no e rfondou: “Li Rantoele”, avou on betchfessî scrijha.

Å lº 34, l' abounmint passe a 10 €, adon-pwis, a 12 uros.

Li cou-coviete si va eto felmint amidrer, avou li tite des bokets, et des imådjes e coleur, des scrijheus u so les tinmes k' on ndè cåze ådvins.

Li rîlêye Mahin tot seu[candjî]

Coviete do limero 36

A conter do l° 36, c' est Lucyin Mahin k' a rprins l' bouye d' adjinçner l' Rantoele-gazete.

Elle est adjinçnêye tot shuvant èn ôre di sudjets, a pô près todi l' minme : coirnêye eternåcionåle; Walonreye; economeye; spôrts; cinema; syinces, bén-magnî walon, voyaedjes, tuzance djeneråle, lingaedje walon (troes cwate pådjes). Al 16inme pådje, gn a ene coine di kesses des lijheus.

Sacwants noveas scrijheus : Maggy Marenne, Jean Goffart, Cécile Van Oorbeek, Roland Georges.

Jean Goffart sicrirè, dins tchaeke limero, ene coirnêye so les spôrts, lomêye : les tchafiaedjes da Ptit Louwis, sipoté "Sportman".

Cicile Van Oorbeek tént ene coirnêye di recetes e walon.

Li rîlêye Mahin-Schoovaerts[candjî]

Cou-coviete l° 67

A cmincî do l° 41 (bontins 2007), après deus cwate limeros avou des tchabåraedje da Djihinne Mahin, José Schoovaerts riprinda l' gorea, come dessineu pol coviete.

A pårti do l° 42 (esté 2007), les cwate pådjes do mitan estént e coleur. C' esteut des bindes d' imådjes, avou les pinsêyes di filozofes come Descartes, Lao-Tseu, Machiavel, Shakbar u Max Stirner. C' est totès creyåcions da José Schoovaerts, kécfeye riprinjhes di ses årtchives di bédéyisse (Les frés Moståde).

A dater do l° 45 (bontins 2008), li coviete et l' cou-coviete fourît e coleurs, todi ene pondeure oridjinåle da José Schoovaerts, d' ene bele comere avou on cok.

Sacwants noveas scrijheus : Yannick Bauthière, Jean Cayron, Georges Sfasie, Jacques Desmet, Désiré Malet. Et on cwiteu, a pårti do l° 54 (esté 2010) : Bernard Louis.

Li plan del gazete est a pô près todi l' minme. On-z atake voltî so èn årtike eternåcionå (Amerike nonnrece, Monde arabe, Estats Unis). Adon-pwis, c' est sol Beldjike, li Walonreye, l' economeye, li tourisse, li spôrt. Divant l' BD do mitan, gn a sovint on papî so li rlidjon u l' filozofeye.

Après l' binde d' imådjes des pådjes do mitan, gn a èn årtike so les viyès usteyes, u les vîs amuzmints. Adon-pwis, des pådjes sol lingaedje walon : novea lives, noveles des tchanteus, des scrijheus, evnd.

Al dierinne pådje, gn a l' corî des lijheus, et sovint ene couyonåde u deus.

So les pådjes divintrinnes del coviete, des anonces po les copinreyes, les waibes e walon, evnd.

A comincî do l° 54 (esté 2010), li rawete "Belès Letes" rataca: 4 pådjes metowes å mitan del gazete, divins li binde d' imådjes.

Noveas scrijheus : Joëlle Spierkel (l° 66), Didier Ocula (l° 67)

Li walon eployî[candjî]

Gn a mwints papîs ki sont e rfondou walon, sicrît direk pås scrijheus.

End a des ôtes ki sont rmetous e rfondou pås eplaideus, avou l' åjhmince des scrijheus.

Gn a sovint ene esplikêye e francès po les lijheus saveur prononcî les betchfessîs scrijhas tcheke a s' môde. Do l° 1 å limero 16, c' esteut metou come pî-note. A cmincî do l° 28, c' esteut scrît so ene pådje divintrinne del coviete. Vocial çou k' gn aveut sol l° 43 :

xh se prononce généralement ch et jh se prononce j (les 2 se prononcent h à Liège); ea se prononce ia ou ê (fr. eau); én se prononce généralement in (én ou é a Charleroi); ae se prononce è à Liège, a à Namur et en Sud-Ardenne, et â à Charleroi dans le suffixe -âdje), oe se prononce généralement ( à Liège, mais aussi è, û, ë, wa, , , etc.), sch se prononce sk ou ch (mais h a Liège); oi se prononce wa à Namur, à Liège, ôn à Charleroi et à Nivelles, å se prononce au à Namur, â en Haute-Ardenne, et variablement au, â, ou a à Charleroi; ô se prononce nasalisé en Ardenne et à l’ Est du Brabant (presque on), et à Nivelles; sh se prononce ss à l’ Est et ch à l’ Ouest; oen se prononce souvent on à l'Est et win à l'Ouest.

Kécfeye, on uze d' on rfondant walon.

Sacwants årtikes sont eto scrîts e sistinme Feller.

Gn a padecô ossu sacwantès letes di lijheus ki sont leyeyes e francès.

Enimådjaedje[candjî]

Dessinaedje do Bardouxha pås ptitès djins di 1886, fwait d' après des desséns di ç' trevén la

Dispu les anêyes 2000, l' enimådjaedje est fwait pa José Schoovaerts.

Saetchaedje[candjî]

Li Rantoele a stî saetcheye a 150 pu a 100 egzimplaires. Sacwants limeros di rclame ont stî tirés a 500 egzimplaires.

Hårdêyes difoûtrinnes[candjî]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou sol Rantoele-gazete .