Matire (medcene)

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "matire", loukîz cial

Wiktionary-logo.svg

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "matire", alez s' vey sol Wiccionaire

matire k' a vnou foû d' èn apcès å djno d' on vea

Li matire (pus spepieuzmint: matire di clå; on dit eto oumeur ou pus k' est on rfrancijha)[1], el medcene, c' est çou ki rexhe d' on clå k' on trawe.

Fôrmaedje del matire di clå[candjî]

Li matire di clå provént todi d' èn efouwaedje ådvins do coir. Li reyaccion normåle do coir, c' est d' evoyî des blankès globures po rmagnî li coir etrindjir, fizike u biyolodjike, k' a moussî ådvins des texhous.

Cwand gn a bråmint a rmagnî (gros coir fizike, toplin des bactereyes) les blankès globures morèt après awè fwait leu bouye, et c' est çoula ki fôrmêye del matire.

Si l' coir a reclôs l' efouwêye plaece, tot fjhant ene ewalpeure di texhou radjondrece, li matire si rashonne, et askepeye on clå. Ki s' nourixh, pus s' abôtyî [2] et cweri a percer l' pea. Insi li coir si va dihaler des mannestés, et rweri.

Sôres di matire di clå[candjî]

  • pus ordinaire : djaene, crinmeus, ki n' ode nén mwais.
  • pus glairieus : ki vént d' ene fene pea dvintrinne
  • pus froumaedjrece : dins l' pitizeye et les maladeyes vijhenes (come les crexhoûles froumaedjreces ås berbis).
  • flairant pus : s' i gn a des texhous ki sont moirts ki vudnut avou l' matire.

Sourdants[candjî]

  1. Po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notûle ALW 15 18.
  2. Po les mots walons ki discrijhèt l' mawrixhaedje d' on clå, loukîz so les notûles ALW 15 23 & 24.
Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou l' matire d' apcès .