Motî:fé

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

(codjowaedje)

I. [v.c.]

1. basti, produre pa si ovraedje. Dj' a fwait on novea hangår. Çou k' est bén fwait, on n' el fwait nén deus côps. rl a: basti. F. faire, construire, bâtir, édifier.
>> on n' fwait rén avou (u sins) rén: i fåt des cwårs, di l' aidance po-z ariver a åk.
>> Nozôtes, cwand nos l' dijhans, nos l' fijhans: on pout awè fiyate a nosse parole. Franwal: ahåyant po: "personne fiable, de parole".
>> il a po fé: il est ritche assez. Franwal: ahåyant po: "il est bourré de fric".
>> avou ça, dji fwai ddja bén: dji so ddja binåjhe avou ça. I n' mi faleut pont apoirter d' bistoke; avou vosse cour, dji fwai ddja bén (M. Monmart).

2. fabriker. C' est ene oujhene k' i fjhèt des ouxh et des fniesses. >> on n' årè nén po fé: on n' årè nén po shure (dijheye a des ovrîs ki travayèt bén). >> gn a po fé: gn a assez. Po distrure on no scrît al croye, Avou deus låmes, i gn a po fé (J. Guillaume). F. suffisamment, assez.

3. aprester. Dji va fé des crompires po soper. Dji va fé les pakets. F. préparer. >> fé s' båbe: ès raezer. >> fé ses pakets: esse po mori.

4. fé rexhe ene sacwè di s' coir, copurade: a) on djonne, po ene frumele plinne. Nosse vatche a fwait l' vea. >> fé les djonnes: mete ses djonnes å monde tot cåzant d' ene lexhe, d' on tchet, d' ene troye, d' ene sori, evnd. F. mettre bas. b) ses escrémints, tot cåzant d' ene djin. Il a fwait dins s' marone. rl a: si rovyî. >> fé do sonk: awè do sonk dins si alaedje a l' ouxh (dins ses escrémints). >> fé des viers: awè des viers dins ses boyeas ki rexhèt. rl a: tcheye-vier. >> Fwaiss on vier ? dijhêye a ene sakî ki dmane lontins a l' ouxh (ezès waters). >> fé dzo lu: en pus awè mwaistriyî si pixhaedje, si alaedje a l' ouxh. F. être incontinént(e).

5. a) djouwer l' role di. C' est lu ki fjheut Barabasse el Passion d' Sibret. b) si cdure come: fé l' fô, fé l' sot, fé l' biesse. >> fåt esse malén po fé l' biesse: rl a: malén.

6. aler dins tos les ... Fé les dicåces, les martchîs, les fôres. Elle a passè si matinêye etire a fé les botikes. >> fé totes les tchapeles, totes les obetes: fé l' tournêye des cåbarets, fé l' toû di totes les canletes.

7. fini. Ass fwait ? Cwand t' årès fwait, ti m' el dirès. F. finir, achever, terminer. >> cwand dj' a yeu tot fwait u cwand t' as tot fwait: al fén del paskeye, cwand t' as yeu tot fini, tot conté tot rabatou. F. en fin de compte, tous comptes faits.

8. awè (ene maladeye). I fwait del five a 40. La bén li tchvå ki m' fwait on chok et k' l' eweye esteut co dins l' voenne. Et l' vosse, a-t i fwait les boufletes estant efant ?

9. fé li u fé do, del: a) fé l' mestî di. Dj' a fwait l' bokion ki dj' n' aveu pont d' ådje Dj' a fwait do mnujhî cwand dj' esteu djonne. Asteure, ele fwait del costire. rl a: bouter po. F. pratiquer le métier de. b) si cdure come on, ene. I vlèt fé do malén. T' as fwait do mannet. Ele fijhèt del må-tournêye (ramexhné pa L. Remacle). F. faire le, se comporter comme un. >> I fwait bén tot: i sait bråmint des mestîs, i fwait totès sôres d' ovraedjes. El ci ki dit k' i fwait bén tot, c' est råle k' i fwaiye tot bén (A. Goethals).

10. fé dins: fé l' comiece di, fé on mestî a vey avou. I fwait dins les pourceas, lu, asteure ? Il avént volou fé dins l' impôrt-espôrt. I fjheut dins les rotes.

11. endè fé po: piede, copurade a) paski ça a stî hapé. Dj' end a fwait po m' novea Parker. b) pask' elle a crevé (tot cåzant d' ene biesse) I nd ont fwait po leu bele åmaye coudpolin. c) paski ça a toumé e pane, et rinde l' åme, u esse distrût (po ene machine, evnd). Dji nd a ddja fwait po m' novele oto.

12. fé (ene sacwè) di (ene sakî, ene sacwè): I n' front rén d' bon d' lu. >> Cwè çki t' as fwait di: eyou ass metou, wice ass rioisté ?

13. (ratourneures avou tcheyaedje di l' årtike): fé berwete, fé bounete, fé fricasse, fé plaijhi, fé bårete, fé babawe, fé barake, fé bebele, fé messe, fé greve, fé bouf, fé camaeråde, evnd.

II. [v.s.c.]

1. si cdure, s' î prinde. >> On n' sait cmint fé po bén fé: on saye toltins di fé plaijhi, di bén aclever ses efants, et mågré tot on-z a des rujhes. >> fé avou (des djins): a) sawè esse plaijhant avou ls ôtes. Ele sait fé avou ses pratikes. b) si mete avå les djins, si cdure come zeles. C' est råle les Francès ki savèt fé avou les djins. F. s'intégrer.

III. [aidant viebe (metou divant èn infinitif)]

1. enonder l' fijhaedje; end esse li cåze. Li tchet a fwait toumer li schåle.

2. comander l' fijhaedje, endè dner l' ôr (li cmandaedje). I lyi a fwait racminci si dvwer. >> fé fé: comander a ene djin d' mestî di fé ene ahesse, on mousmint. Dji lyi a fwait fé ene novele cote por leye fé ses påkes. F. donner à façon. >> fé awè peu u sogne u pawe: sibarer. F. faire peur. >> fé awè fwin: awè l' air di esse bon, tot cåzant d' on plat. F. donner faim.

3. diner l' no a kéconk d' awè fwait l' fijhaedje. Ni m' fijhoz nén dire çou ki dj' n' a nén dit.

4. en fé ki di: passer s' tins a: Ele ni fwait ki d' tchoûler. I n' fijhèt ki di s' margayî.

IV. [viebe a "i"]

1. po djåzer to tins. copurade: a) do bon tins: I fwait bon; i fwait tchôd, i fwait fenant (å moumint del fenåjhe). b) d' ene grande tcholeur: I fwait petant; i fwait macant; i fwait crevant d' tchôd. c) del plouve: I fwait laid, i fwait grigneus. d) do froed. I fwait crivant d' froed; i fwait cayant. e) del brouheur (brouyård). I fwait spès. >> i freut spès la k' i s' piedreut: c' est on sûti, ki n' si laireut nén åjheymint emantchî. f) d' on tins d' oraedje. I fwait pzant, i fwait stof, i fwait malåde, i fwait lourd, i fwait douf.

2. po djåzer d' ene airance (ambiance). Il î fwait noer. Il î fjheut bén clair. Il î frè crou, dins vosse cåve, e l' ivier. I fjheut frexh, to sins bén, o bwès. Godom ! i fwait stofant, chal !

3. (plaijhant) sinsåcion. Il î fjheut gaiy roter. >> i fwait soe, i fwait soelant: a) on-z a håsse d' aler boere on vere; b) les veres sont vudes, on lzè vôreut rimpli. >> i fwait åjhey: c' est åjhey. I fwait åjhey d' elzî mostrer k' il ont toirt.

V. [v. replaeçant] replaece li prumî viebe, po nel nén repeter. I t' a apici l' hepe come s' il åreut fwait çoula tote si veye. Cwand touwroz l' pourcea ? - Dji frans ça dmwin (ramexhné pa M. Francard).

VI. si fé [v.pr.]

1. fé a lu-minme. Nos ns alans fé plaijhi avou ene boune viye plake e walon. >> On n' a ki l' bén k' on s' fwait: dijhêye po dire k' i n' si fåt nén rovyî, k' i fåt kécfeye ene miete si vanter, k' i fåt bén viker. >> ... u k' on s' fwait fé: rivazî al dijhêye di dvant, avou ene idêye di seke dirî l' tiesse. >> s' endè fé: si tracassî, transi. Ni t' è fwais nén, ele rivenrè, t' mayon, cwand k' ele serè a court di manoye.

2. fé s' caractere. On s' fwait tot s' cafroyant azès ôtes.

3. fé, basti, fabriker por lu. Dji m' a fwait on ptit programe di rcoridjaedje des tesses sicanés.

4. s' aprester. Li djambon s' fwait avou l' tins (ramexhné pa M. Francard).

5. avni, ariver, esse possibe. Comint k' ça s' a fwait ? >> Comint k' ça s' fwait ! C' est drole; comint k' ça s' pout ?. F. c'est bizarre. >> tot fjhant ki: rl a: tofjhant.

6. esse corant. Les shijhes, ça s' fijheut bråmint dinltins.

7. assaetchî sor lu. Vos vs fijhoz do toirt avou vos cigaretes.

8. divni (divant èn addjectif) I s' a fwait tot bea.

9. fé les cwanses di esse (divant èn addjectif) I s' fwait pus malåde k' i n' est.

10. [v.pr. a "i"] I s' fijheut ki dj' conoxheu ddja ç' djin la. I s' fwait come on stron d' poucea so l' oceyan, ki speye totafwait cwand i djond l' rivaedje.

11. [aidant viebe (metou divant èn infinitif)] fé po subi l' fijhaedje. Dji m' a fwait djonde. On s' fwait todi prinde on djoû u l' ôte.

Parintêye[candjî]

Mots d' aplacaedje[candjî]