Plaeçaedje di l' addjectif

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
"L' emacralé croyon", ene binddimådje riscrîte e walon pa J. Schoovaerts

Li plaeçaedje des addjectifs, c' est l' metaedje di l' addjectif epitete divant u après l' no. C' est ene sacwè ene miete målåjheye e walon.

Sôres d' addjectifs, sorlon leu plaeçaedje[candjî]

Addjectifs todi metous padvant[candjî]

Les addjectifs eyèt les pårticipes si boutèt sovint pa dvant li no k' i vont avou, aprume les courts addjectifs eyet les addjectifs di coleur ou di cogne :

  • Addjectifs di coleur:
ene noere vweteure, ene rodje cote, on gris pulôve.
  • Addjectifs di cogne :
on grand ome, ene pitite båshele, ene ronde pire, ene cwårêye finiesse, des crombès djesses, mi crawieus payis (V. Delire); ene halcrosse cossoune.
  • Ôtes addjectifs di ene u deus sillabes.
ene froede djoûrneye; on biesse accidint; li gåtche mwin; del foite bire; del claire aiwe; ene tinre pea; on djinti valet, ene nozêye crapåde.

Cawêyes di ptits addjectifs metous pa padvant[candjî]

E walon on mete cobén deus u troes addjectifs al cawêye divant l' no.

Sacrêyès måssirès ptitès crotêyès araedjeyès biessès poufiasses ! Vos m’ el alez payî ! (G. & N. Staelens)
des beas rodjes canadas; on bea ptit nete manaedje; on bea novea tchôd paltot; on ptit cabolé rosse tchén; ene bele grande foite comere; pôve laid vî Mimile !; nosse pôve laid vî walon; pa totès longuès stroetès voyes.

Pårticipes prins come addjectifs[candjî]

pårticipe erirece metou padvant (del xhalêye bire)

On mete voltî les pårticipes erireces et prezintreces prins come addjectifs divant l' no, aprume s' i n' ont k' deus pîs.

  • pårticipes erireces :
do scramé laecea; li beneye tchandele; del benite aiwe; on crolé gamén, on målavizé pormoenneu (G. Fontaine); toplin d' estchantêyès afêres (J. Warnier), des plantchtés begnons (L. Mahin), c' est m' xhalé pî, des ctoirdowès imådjes di djins (L. Mahin); l' emacralé croyon (J. Schoovaerts).
  • pårticipes prezintreces :
del bolante aiwe; ene riglatixhante sitoele; ene raptitixhante cawete; refoircixhante betchete

Mots d' aplacaedjes fwaits avou èn addjectif metou padvant + on no[candjî]

Plake "Setche vå" a Soûgné-Rmoûtchamp

Gn a sovint des mots d' aplacaedje tîxhon fwaits avou èn addjectif (metou padvant) et on no :

  • des nos d' plaeces: Pitite-Han, Setche-Vå, Bele-Vå, Beafayis, Li Basse-Libin, Li Basse-Wåve, Grand-Lé. Pacô, on n' ricnoxhe pus l' addjectif: Djenvå (Djuzrinne Vå), Grinnveye (Djuzrinne Veye), Noveye (Nouve Veye).
  • des nos d' djins : Pitit-Djhan, Grand-Djhan.
  • des cmons nos : tinroxh (tinre oxh), noûmot (noû mot)..

Addjectifs todi metous padrî (e 20inme sieke)[candjî]

Plake d' on labo lomé Roman Payis, a Nameur
  • les addjectifs di nåcionålité:
Il a vnou å monde d' on pere taylandès et d' ene mere rûsse; l' årmêye almande esteut dins Bastogne; l'aplacaedje tîxhon, li lingaedje gayel, li no latén des plantes...
Mins gn a des foû-rîles classikes, come l' addjectif "roman"
li Roman Payis.
  • les addjectifs ricalkés lanawaire do francès:
c' est ene feme capåbe; c' esteut l' djoû del fiesse nåcionåle; dj' aveu on djeu imprunåbe; ça a parexhou dins l' Bultin Cominål; les costindjes informatikes; èn egzimpe tipike.
on no addjectivece; li pårticipe erirece, li fotche scheurece, li hepe cwårrece.

Addjectifs metous bikebocmint[candjî]

Sacwants addjectifs sont metous, des côps padvant, des côps padrî :

Al dizeutrinne fontinne; li pådje divantrinne del waibe; des hårdêyes difoûtrinnes u des dfoûtrinnès hårdêyes; des ptitès emîtrinnès åmayes / des ptitès åmayes emîtrinnes; ene voyale copetrinne; les lingaedjes dilérins.
ene trompåve biesse; ene biesse nén aclevåve; ene viye haeyåve feme / des djins haeyåves; li spotchåve voyale.
  • Addjectifs nén foirt corants avou deus, troes sillabes u dpus.
èn etrindjir no (L. Remacle) / les payis etrindjirs; c' est totès malådès biesses; t' as atchté ene vatche malåde; e sincieus latén / des rcweraedjes sincieus; a diferinnès plaeces / a des plaeces diferinnes.
  • Longs pårticipes.
Calcaedje riwalondjî
Coviete del rivowe des "Walons Scrijheus d' après l' Bambwès"
  • l' addjectif "walon".
les walons scrijheus d' après l' Ban-Bwès (R. Viroux); li walone tchanson do payis (H. Bragard); on grand disfindeu di nosse walone idintité (C. Massaux), li walone gastronomeye (P. Otjacques) / li waibe do lingaedje walon; li croejhete walone; e Payis Walon; li Redjon Walone; li Coûtchant walon.
  • Dins sacwantès ratourneures
    • walones:
a pîs dschås; li samwinne passêye;
    • ou calkêyes do francès:
les cis d' l' Årmêye blanke fijhént do martchî noer.

(sovint minme on dit tot siplumint l' ratourneure e francès: Armée blanche, marché noir).

Addjectifs kel sinse candje, sorlon k' i sont padvant u padrî.[candjî]

  • sacré
On sacré peket; A l' sacré Lucyin ! / L' Alcoran, c' est l' live sacré des moslimîs.
On malén djonne. / Li catåre malén.

Plaeçaedje di l' addjectif atribut avou l' elipe di "esse"[candjî]

Dins des fråzes come

Il ont veu ene feme sitårêye, fene mierlongue, al tere, et ki s' kibatéve conte on foirt tchén (G. Lucy).

l' addjectif n' est nén èn epitete, mins èn atribut. Li fråze vout dire :

ene feme k' esteut stårêye…

Plaeçaedje des acpagntés addjectifs[candjî]

Cwand l' addectif acpagnés pa èn adviebe, i s' mete pus voltî padrî.

des pemes foirt rodjes
on scolî percé sot
des ceréjhes nén magnåves
ene sacwè ene miete målåjheye
ene sitofe bon martchî

C' est eto l' cas des cwand les deus addjectifs sont adjondous pa ene adjondrece.

des vatches noeres et blankes.

Portant, on lzès pôreut mete padvant.

des mo interessantès afwaires
ene fene alicante comere
ene nén croeyåve istwere
des bonmartcheyès djinixhes (L. Remacle).

Mins, po les coleurs compôzêyes, c' est todi padrî, et å djinre omrin.

ene tchimijhe vert clair
on rodje ås lepes viyolé foncé
ene monteure di berikes blanc crinme

Istwere do plaeçaedje di l' addjectif[candjî]

Li plaeçaedje des addjectifs padvant l' no e walon, minme e linieyes, n' est nén d' enute :

  • 17inme sieke :
ci grand long ewaeré pindård (1677)
  • 15inme sieke :
li grand foirt ivier k' i fjheut; les astårdjeyès çanses
  • 14inme sieke:
E ses vefs djoûs; leus stroetès cotes
  • dins les nos d' plaeces:
Å Toumé Åbe (a Rwene); Li Ployî Tchinne (a Transene); Li Broûlé Ternea (a Viyance).

Djeyografeye do plaeçaedje di l' addjectif[candjî]

Li ratourneure "del benite aiwe" a stî studieye pa l' A.L.W.. L' addjectif "benite" est todi padvant e Payis d' Lidje ey e walon do Mitan. El Basse-Årdene ey e Coûtchant walon, il est pus sovint padrî.

On pout rwaitî eto li minme addjectif dins des viyès tchansons u rimes-rames. Metans "pouri":

Il a des ouys come des pouris agnons, Simon (Lidje, cråmignon, 18inme sieke)
Raecenes edjalêyes, agnons pouris ! (Wagnlêye), rime-rame del portchesse di Sint Grigwere.

El Basse-Årdene, on ôrè bråmint pus sovint les addjectifs divant l' no dolmint k' on rmonte diviè Forire et Måtche u Bastogne (del benite aiwe, del tchôde aiwe), ki cwand on dischind so Bive et so Smwès (di l' aiwe benite, di l' aiwe tchôde). Nerén, les addjectifs di coleurs dimorèt todi padvant.

E Coûtchant walon, les addjectifs di coleur si polnut minme ritrover après l' no.

Come di djusse, c' est el Hôte Årdene, copurade e l' ancyinne Walonreye di Prûsse, k' on trovrè pus voltî des addjectifs pa padvant, dizo assaetchance di l' almand.

Plaeçaedje di l' addjectif et linwe-ehåyaedje[candjî]

Les oteurs walons et les soces di scrijheus ont sovint e l' idêye di mete l' addjectif padvant, bråmint pus sovint ki dins l' djåzé lingaedje. I vont, metans, erîler ene ratourneure come "li Croes Rodje", la k' i gn a on addjectif k' est metou cron:

Gn a ene rodje-croes (ambulance) k' a passé tot xhuflant (R. Boulengier); des cis ki fjhént do noer martchî (L. Sohy, Sôdård di 40)

Mins sacwants scrijheus fwaiynut eto voltî des forcoridjaedjes, tot plaeçant padvant des addjectifs di nåcionålité, u des cis calkés do francès.

li culturele colonizåcion (R. Viroux); des atomikès reyaccions (G. Michel), l' ancyinne greke rilidjon (A. Howart), les francès teritweres di houte del Grande Basse (J. Schoovaerts)

Cwè çk' i nos fåt sondjî di ç' novele uzance la ? C' est motoit bén onk des costés di l' evolucion do walon did dimwin ki s' vout houwer erî do francès.

Mins ces forcoridjaedjes la, ça sbare les scrijheus wårdiveus, ki sont-st adûs a-z ôre do walon cåzé pa des djins k' ont vnou å monde inte 1920 et 1940. I sont copurade mwais cwand ci stîle la va avou ene flåwisté do motî et des flotches di croejhete dins les tecses des djonnes sicrijheus.

Mins po les djonnes, dipus k' ene rîle est simpe, dipus k' i sont-st a leu-z åjhe. Ci serè mo rujhire di fé raprinde li walon a des djonnes tot leyant ene tchictante uzance pol plaeçaedje di l' addjectif.

Plaece di l' addjectif dins des ôtes lingaedjes[candjî]

E l' inglès, e neyerlandès, e l' almand, l' addjectif est metou padvant l' no. E l' espagnol, e l' arabe, e latén, l' addjectif est metou padrî l' no. E francès, gn a sacwants addjectifs ki sont metous padvant (grand, pitit). Mins les addjectifs di coleur et d' cogne sont metous padrî.

E gayel come e vî tîxhon, l' addjectif esteut padvant l' no. Mins c' est målåjhey di saveur si c' esteut ene sitraegne rîle.

Alére[candjî]

  • L. Remacle (1952) Syntaxe du parler de La Gleize, T. I., pp 146-165.

Hårdêyes difoûtrinnes[candjî]