Roman e walon

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

On roman e walon, c' est on roman scrîts pår e walon.

E 20inme sieke, end a nén co tant yeu, eneviè les eplaidaedjes di ramexhnêyes d' arimeas.

Les pus grands scrijheus di romans e walon sont metous so ene pådje tote seule.

Dilé les romans e walon, come live di prôze, gn a eto des otobiyografeyes e walon, sicrîte, e pårteye, a môde di roman.

Mwaissès piceures[candjî]

Môde d' eplaidaedje[candjî]

Les romans e walon ont stî å pus sovint eplaidîs come lives. Mins sacwants ont djusse parexhou e fouyton dins des gazetes e walon. A dater di 1998, sacwants romans e walon ont rexhou sol Daegntoele divant d' esse publiyîs so papî.

Longueur[candjî]

Les romans e walon n' sont nén sovint foirt longs (on ptit cint d' pådjes).

Les sacwants ki passèt ou aprepyî les deus cint pådjes (tot-z acontant li grandeur des lives) :

Contnou[candjî]

Dins bråmint des romans e walon, on trove des pådjes eciclopedikes. Metans:

Dins Gabriyel eyet Gabriyel, les bates di dvizes des persounaedjes divnèt ene vraiye assaye, avou citåcion des versets da Sint På.

Djivêye cronolodjike des romans e walon[candjî]

Divant l' guere di catoize (1888-1914)[candjî]

Inte les deus gueres, et tins del guere di 40 (1918-1944)[candjî]

Prumire modêye di "Pitit d' mon les matantes"

Après l' guere di 40[candjî]

Coviete do "Ptit Bert"

Bråmint di ces scrijheus la fwaiynut pårteye di çou k' Lorint Hendschel loma li "djermêye 48".

Les anêyes 1970-1995[candjî]

Li rvicance (anêyes 2000)[candjî]

Lucien Somme padvant onk di sès lîves(2007)

Dispu les anêyes 2000, on voet ene florixhåjhe di romans e walon, ene troejhinne disk' a ene cénkinne tos ls ans :

Les sôres di romans (et di ptits romans)[candjî]

Les romans sicolodjikes[candjî]

I racontèt l' istwere d' ene djin, ses tuzaedjes et ses rsintaedjes.

  • "Li crawieuse Agaesse" li dierin roman da Djôzef Calozet, k' i saye di mostrer les toûs d' rossea tchén d' ene feme k' a l' diale e coir.
  • "Li ptit Bert" da Augusse Laloux.
  • "Tereze" da Lucyin Somme
  • "Les djoûs racourtixhnut" da Emile Gilliard, k' est scrît a môde di djournå.
  • "Ene måjhone sins finiesses", et "l’ ouxh å lådje", da Chantal Denis.
  • "Li famile Sinte", da Emile Sullon, ki raconte les brognes dins ene famile, so dipus d' cint-z ans d' tins.

Les romans d' amour[candjî]

Ene måjhone sins finiesse
Loukîz eto sol pådje des romans d' amour.

I sont bastis so ene istwere d' amour inte on djonnea et ene djonnete, u des pus viyès djins, mins bén metous el sôcieté.

Les romans d' police[candjî]

Miniauge.gifLoukîz a : «roman d' police»

Gn a des moûdes, ou des ratindaedjes avou coixheures, et on cwire kî çki c' est l' moudreu (u l' ratindeu).

  • Li prumî vraiy roman policî, c' est kécfeye "* L' afwaire des Houlpeas, da Djan Bosly.
  • "On byin bråve ome" da Chantal Denis.
  • Dins "L' ome ki n' dimandéve rén", les policîs fijhèt rire di zels; c' est çou k' on lome ene comedeye policire, a môde des fimes da De Funes.
  • Dins "Li famile Sinte", gn a on ptit roman policî å mitan d' on roman sicolodjike.
  • Kî çk’ a touwé JFK ?

Les romans etnografikes[candjî]

I discrijhèt li vicaedje dins on monde di ptitès djins, avou tot çou k' i s' î passe. Mins, gn a waire d' avinteures.

Les romans biyografikes[candjî]

Leyon Cranasse, tchampete pa amour

C' est l' vicåreye d' ene djin k' a viké podbon (kécfeye li scrijheu lu-minme), mins remantcheye a môde di roman.

Les romans istorikes[candjî]

I cåzèt d' etrevéns istorikes, avou les vraiyès dates. Les persounaedjes do roman vikèt ces evenmints la.

  • "So l' anuti", da Lorint Hendschel, si passe e l' ötriche ey el Tourkeye e 18inme sieke, djusse divant l' Revolucion francesse.
  • "Les Grignous" da Gaston Lucy, so les bandeyes et l' djustice dizo l' Ancyin redjime, e payis di Smwès et e l' Årdene francesse.
  • "Li fi del guere" da Louwis Tilkin (1919), so onk ki fwait l' guere di 1914-1918.
  • "Ene nute di Noyé al cinse" da George Alexis, so l' après-guere e 1946, la k' des cinsîs d' Årdene si rvindjèt so on prijhnî almand, ancyin SS.
  • "Li batreye des cwate vints" da Lucien Mahin, sol peupe-sipata do Rwanda e 1994.
  • "Li famile Sinte", ki nos berlondje, avou des dates, del resconte di Stanley eyet "l' vî Stone" e Congo e 1871, disk' å tronnmint d' tere di Lidje e 1983, pout esse riwaitî, avou, come on roman istorike.
  • Douda d' Aiwe d' Oûte da René Brialmmont, ki s' passe tins des trevéns holandès

Les romans teyolodjikes[candjî]

Les persounaedjes djåznut et tuzer teyolodjeye.

Les romans sol vicaedje des biesses[candjî]

Li mwaisse persounaedje, c' est ene biesse. Metans, on live, dins "Cadet" da Djhan Lejeune.

Pareymint, dins «Goliate» da Robert Boxus, c' est ene cope di såverdeas.

Les romans d' avinteures[candjî]

I cåzèt di spoûles avou bråmint do ramdam. Gn a pont d' egzimpe e walon.

Les romans et les ptits romans foû-naturels[candjî]

Vos, mi come hasse et roy

I s’ passèt dins on monde ki n’ egzistêye nén.

  • "Li rodje dame": des noveles da Jean-Denys Boussart.
  • "Li ptit prince" da Antoine de Saint-Exupéry, onk ratourné pa Lorint Hendschel ey èn ôte pa Djan-Pol Grandmont.
  • "Li ptite comere avou l' blanke camizole" da Lucyin Mahin.
  • "Vos, mi, come hasse et roy", da Paul Biron, ratourné pa Guy Fontinne.
  • "Sacwantès fåviretes di houte did ci", da Lorint Hendschel (nén eplaidî).
  • "Racrapotaedjes", da Jean-François Brackman (nén eplaidî).

Vindince des romans e walon[candjî]

Li batreye des cwate vints

C' est co les romans publiyîs e fouytons å cmince do 20inme sieke dins les gazetes e walon k' ont dandjreus yeu li pus di léjheus(es). Après, les romans e walon n' estît saetchîs k' a on ptit nombe d' egzimplaires. Mamjhele Chôze da Van Cutsem (1950) a vudî a 1005 egzimplaires. "So les tienes" a 1000 egzimplaires. Les romans da Lucyin Somme et Chantal Denis n' estént saetchîs fok a 200 egzimplaires. Les romans nén eplaidîs (So l' anuti, Mignolet), ont stî csemés come sillabusse a nén ddja céncwante egzimplaires.

Les romans e walon sont sovint imprimés a conte d' oteur. Udonbén k' èn oteur ki scrît bråmint fwait si prôpe pitite måjhon d' edicion. Emile Gilliard li lome "Dire et scrire e walon"; dispu 2001, Chantal Denis et Lucien Somme fwaiynut ene coleccion a zels deus. Nerén, les romans e walon ni s' vindèt nén foû di leu coine (metans les romans namurwès a Nameur). Li vindaedje si fwait avou l' aidance des soces di belès letes (ALWAC po "Mamjhele Chôze). Pacô, c' est ene grande soce di belès letes ki s' ocupe d' eplaidî les romans, come li SLLW avou les cis da Calozet. Udonbén "Micromania" po "Aline" ratourné pa Willy Bal. Adon, i sont on pô dpus spårdous.

Des eplaideus a leu boûsses ont, pacô, rexhou des romans e walon: "Vos, mi, come hasse et roy" a stî publiyî pa Dricot, pol martchî lidjwès. Li minme eplaideu rimeta çoula e 2002, to fjhant moussî foû, après l' moirt do scrijheu, les deus romans da Emile Sullon "L' ome ki n' dimandéve rén" eyet "Li famile Sinte". "Li batreye des cwate vints", saetcheye a 400 egzimplaires, a vûdî did mon Weyrich (å Tchestea), avou l' idêye kel live sereut léjhou so tote li Walonreye, poy ki c' esteut l' prumî roman eplaidî e rfondou.

Hårdêye divintrinne[candjî]

Hårdêye difoûtrinne[candjî]