Rweyåme Uni des Bas Payis

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
Les Estats do Benelusse dins l' Istwere
Flag - Low Countries - XVth Century.png
Bas Payis borguignons
Bishopric liege flag.png
Principåté di Ståvleu-Måmdey
+
Conteye di Lô
+
Principåté d' Lidje
Flag - Low Countries - XVth Century.png
Bas Payis espagnols
Prinsenvlag.svg
Republike des Set Bas Payis Unis
Bas Payis espagnols
Flag of Austria.svg
Bas Payis otrichyins
Flag of the Netherlands.svg
Republike Batave
Flag of France.svg
France (prumire republike)
Rweyåme d' Olande
Flag of France.svg
France (prumî impire)
Flag of the Netherlands.svg
Rweyåme Uni des Bas Payis
Flag of the Netherlands.svg
Rweyåme des Bas Payis
Flag of Belgium.svg
Rweyåme di Beldjike
Flag of Luxembourg.svg
Grande Dutcheye do Lussimbork

Li Rweyåme Uni des Bas Payis, c' est l' estat ki rprinda totes les teres des ancyins Bas-Payis borguignons eyet l' ancyinne Principåté d' Lidje, k' avént ddja stî rashonnés på redjime francès.

Li Rweyåme Uni des Bas Payis a stî ahivé al Påye di Wîne. Li rwè esteut Wiyåme d' Orandje. Il a cmincî li 20 di djun 1814, cwand ci-cial sina l' Ake des VIII årtikes.

Il a manké di toumer so flote do côp k' il a skepyî, cwand Napoleyon abroca sol Beldjike e moes d' djun 1815.

Do côp après l' batreye di Waterlô, Wiyåme d' Orandje dictêye li mwaisse lwè, ki serè foirt diferinne do tuza di l' Ake des VIII årtikes.

Pol Walonreye, li Flande eyet l' Grande Dutcheye d' asteure, ci govienmint la est purade kinoxhou sol no di redjime olandès et cisse termene la d' leu-z istwere so l' alomåcion di trevéns olandès.

Po ces troes payis la d' asteure, li redjime olandès a stî ståré al Revolucion bedje.

Populåcion[candjî]

E 1830, li Rweyåme Unis des Bas Payis contéve 5 miyons d' djins, 3 miyons d' Bedjes et 2 miyons d' Olandès.

Economeye[candjî]

Les colneyes do Rweyåme Uni des Bas Payis[candjî]

Li Rweyåme Uni des Bas Payis aveut rprins eto les colneyes olandesses, les Indes neyerlandesses eyet li Gwiyane olandesse.

Redjime economike[candjî]

Li redjime olandès esteut pol libe discandje. N aveut des cåkêyes di martchandeyes k' arivént des poirts del Baltike på poirt di Misterdam. Çoula n' ahåyive nén l' economeye del Beldjike, k' åreut dvou esse waeranteye pa des mzeures proteccionisses.

Diswalpaedje economike[candjî]

C' est sol redjime olandès ki les univiersités di Lidje et d' Gand vont skepyî. Li cene di Lovén est agrandeye. Mins les professeurs sont relîs på redjime emey les sincieus ki schoûtnut comifåt l' "Orandje" (sapinse k' on n' dit).

Les Olandès aidnut John Cockerill a fé tourner ses oujhenes a Lidje, tot lyi cmandant des fiers. I metnut so på so fotches li banke "Societé Djeneråle di Beldjike". Il vindnut les stofes des oujhenes di fyis d' Gand ås indidjinnes di Soumatra et d' Djava.

Wiyåme prumî amonte li scole des Menes a Lidje po scoler des indjenieurs. Mins li Direccion Djeneråle des Menes est a l' Håye, la k' na nén ddja ene barbôjhe di hoye.

Politike[candjî]

Politike linwistike[candjî]

Li Rwè d' Olande vleut di tote foice oblidjî tos les peupes do Rweyåme Uni des Bas Payis di djåzer l' olandès come langue nåcionåle. E 1819, i suprime li francès el Flande ey e Braibant.

Les Walons, come C. Simonon mostrèt bén k' i sont conte.

On-z ôt pårler ås Bas Payis
Di totes sôres di lingaedjes
Vinoz vier cial, alez vier la
C' est on novea ramaedje
On-z ôt flamind, almand, francès
Olandès; kimint, diale
Pout on pretinde ki l' olandès
Soeye nosse langue nåcionåle !?

E l' årmêye, li lingaedje des cmandes, c' esteut l' olandès (loukîz l' tchanson Li pantalon trawé). Dedja cwand l' årmêye des Bas Payis s' a batou a Waterlô, e 1815. Les mwaisses sôdårs walons endè fourît sbarés.

Droets politikes et rlidjeus[candjî]

Li redjime olandès acceptêye les pårtis politikes. El Walonreye, gn a les liberås et les catolikes. I s' rivont mete eshonne disconte del politike do Rwè.

Totes les rlidjons sont admetowes. Mins, pitchote a midjote, les catolikes seront ene gote kitapés. Metans på cloyaedje des ptits seminåres.

Les gazetes sont foirt sitrindowes. Ele ni polèt nén cdjåzer les otorités. Beacôp des gaztîs si fwaiynut amete å tribunå, come Tchåle Rodjî, d' aveur critiké les pompîs. De ôtes si fjhèt schåynetmint reclôre, come E. de Potter et E. Ducpétiaux. On a on temon did ça, li diplomate del Prûsse (aloyeye a Wiyåme I) von Galen ki scrît :

N a nol estat sol Daegne wice ki les gazetes sont si pawoureuses po critiker les mzeures do govienmint.

Motlî walon calké des trevéns olandès[candjî]

Sicrijheus e walon k' ont discåzé l' redjime olandès[candjî]