Swele

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Wiktionary-logo.svg

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "swele", alez s' vey sol Wiccionaire

maweur swele e plin tchamp

Li swele (on dit eto: li waessén, li rgon, li grin, li blé), c' est ene dinrêye d' ivier ou d' esté, ki vént bén dins les pôvès teres (såvlon et schayisse).

No d' l' indje e sincieus latén : Secale cereale

Motlî[candjî | modifier le wikicode]

E 20inme sieke, on loméve li swele d' on no diferin d' on payis a l' ôte.

Waessin mape.jpg

Discrijhaedje[candjî | modifier le wikicode]

Li swele a on longou strin, ossu hôt k' ene djin, ene grande påte avou des courts picas, et ene pitite fene simince, metowe so deus rindjeyes.

Sôres di swele[candjî | modifier le wikicode]

  • Li court des Flandes (nén si hôt).
  • Li swele des Celestins.
  • Li waessén (hôte sôre, avou des payetes ås eriesses [1], on pô come li speate).
  • Sorlon si provnance, on cåzéve di rgon d' forneas ou swele di sårt, di swele di djouxhire, di swele d' ansene. [2]

Ahivaedje do rgon[candjî | modifier le wikicode]

Tecnike[candjî | modifier le wikicode]

Come li grin est foirt pitit, ça s' seme «inte les doets».

El fåt semer setch. On djheut : "Li swele ès seme dins l' poussire, eyet l' grin dins les broûs".

Li rcatchaedje ni doet nén esse sipès. On djheut "Li swele inme bén vey eraler s' mwaisse", oucobén: "i fåt kel swele vos vey raler cwand vos l' avoz semé".

Istwere del coûteure do swele.[candjî | modifier le wikicode]

Dinltins, on l' seméve voltî dins les sårts, et dins les pôves payis, come l' Årdene. Dins l' Bon Payis (Fåmene, Condroz, Hesbaye), on ahivéve pus voltî do frumint, ki rapoirtéve dipus.

A stî bråmint abandné paski li strin esteut trop grand, et k' ça flaxhive rade, et kel grin djårnéve so pî.

El Walonreye, li swele a stî replaecî på swele-frumint diviè ls anêyes 1970. E l' Almagne, on seme co voltî do rgon å djoû d' ouy.

Uzaedjes do swele[candjî | modifier le wikicode]

pwin d' swele (a hintche), pus macasse k' on pwin etir
  • Esteut purade ahivé po fé des wås (pitite djåbe k' on fjheut des toets di strin).
  • On ndè fjheut eto des fåssons u loyetes (loyéns d' swele), po loyî les djåbes et les boshales a l' awousse.
  • On fwait do pwin avou l' grin. Li pwin d' swele est bén pus macasse ki l' ôte.
  • Dinsltins, avou l' farene, on fjheut co bén del cole a tapisser.
  • Po sognî les biesses: li grin n' convént nén d' trop pol bisteu, ca l' amidon del dinrêye plake trop foirt cwand li biesse roemeye; mins cût, il est foirt bon po-z ecraxhî les toreas. Il est foirt bon po les coshets ossu, et s' les fwait i doirmi.
  • Po fé del treye, et des tchapeas di strin. A cåze del måle k' a-st e terén dins l' vå d' Djer, li swele vént pus blanc k' ôte pårt, et dene des pus beas tchapeas.
  • C' esteut l' dinrêye k' on seméve dins les sårts.

Maladeyes do swele[candjî | modifier le wikicode]

Li swele esteut sovint emîlé, dj' ô bén, ataké pås dints d' leu (Claviceps purpurea), on tchampion ki fjheut des noerès brokes so les påtes. Li pwin fwait avou ces grins la poleut amoenner l' ergotisse, k' a touwé bråmint des djins el Moyinådje.

Ahivaedje do soele sol Daegne[candjî | modifier le wikicode]

E Marok, on l' seme divins les pus froedès plaeces des montinnes.

Dins les bounès teres, on s' endè sieve come hayon dins les aireyes ås pastekes.

Sourdants[candjî | modifier le wikicode]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou les waesséns .
  1. E200 a "wèssé"
  2. E200 a "règon"