Èl famîye Walmère (live di sinnetes)

Èl famîye Walmère (El famile Walmere), c' est on live avou l' riscrijhaedje di totès sinnetes radiofonikes k' avént stî trosseyes pa Jean Goffart, et k' avént passé so Radio Quartz dins si emission radio e walon «El tchant d' no cok».

Il a vudî l' an 2025 eplaidî pa «Le livre en papier».

Pol prumî côp dins les eplaidaedjes di l' oteur, gn a on motlî di ût pådje å coron (riprins sol limero [O107] dins l' djivêye des motîs do walon).

ISBN 978-2-8083-3791-5

Contnou

• bibiografeye do scrijheu: pp. 3-6
• les 72 sinnetes: pp. 7-342
• motlî pp. 343-350
• Tchanson «Memere» p. 351
• Djivêye des tites des sinnetes p. 352

Etcherpintaedje d' ene sinnete

Tchake sinnete, c' est on diyaloke inte «Memere», li grand-mame, eyet Djan-Châle, ès pitit-gamén. Ces passaedjes la sont scrîts ezès clintcheyès letes, et metous e rtrait.

Gn a des courts boket d' prezintaedje (e droetès letes).

Li sinne s' aclape todi sol minme tcherpinte: Djan-Tchåle vént dire bondjoû a s' grand-mame. I soune a l' ouxh, u intrer pa padrî. Les deus djins s' dijhnut bondjoû, pu dmander des noveles.

Mins divant d' avni a tchafiåjhe, li ptit-gamén (k' a tolminme 27 ans) va cweri deus boesses di bire dins l' frigo. I tchocnut les canetes tot djhant «santé, memere ! : al vôwe (al vosse), gamén !»

Pu cmincî a berdeler. Djan-Tchåle est co vî djonne ome, mins i candje di comere come di tchmijhe. Memere vôreut bén k' i trouve tchåsseure a s' pî, mins ostant peter dins on violon, avou s' taenant di ptit-fi.

Taenant ? Oyi, c' est on foteu d' djin djamåy parey. Eyet si grand plaijhi, c' est d' fé des djeus d' mots. I shonne ki c' est po ça k' i n' sait wårder ses crapådes.

Mins memere n' est nén l' dierinne, nerén, a sawè couyoner. Et forbate si ptit-fi. Cwand ci-ci s' sint batou, el «gamén» repete todi l' minme fråze : «Hê, memere, calmêye on pô tes niers !» C' est onk des råles cas la ki Djan-Châle atowe si grand-mame. Normåldimint, i s' vouvweynut.

Persounaedjes

Foû des deus mwaisses persounaedjes, gn a des ôtes ki s' awinnnut padecô dins les spoûles. Sacwants sont ddja declarés dins l' sortite sol coviete:

• les cwate tchets da Memere;
• Caroline, espotêye «Tortuwe», li feye da memere et l' mame da Djan-Tchåle;
• Gwendoline, espotêye «Mandoline», li ptite-gamene da Memere, adon l' sour Djan-Châle;
• el crocmoirt, l' ome da Caroline, ça fwait, li påråsse do «ptit-gamén», k' i n' s' etind waire avou lu.

Corwaitaedje do walon

sistinme ortografike

Li scrijheu sieve on sistinme ortografike da sinne, rashî sol sistinme Feller, mins diferin do Feller-Fauconnier. Avou ça k' i gn a pacô do flotmint dins li scrijhaedje do minme mot (swè / swèf).

motlî

Pol motlî lu-minme, i prind do vocabulaire do djoû d' ouy, avou toplin d' epronts å francès. Mins, diccionairreçmint, çoula no dene on prumî eployaedje di bråmint di des mots ki sont ddja dins l' walon cåzé mins, sovint, nén co dins les motîs. Ces epronts la sont sovint bén adiercîs å rgård del fonolodjeye walone: metans:

• «arbusse» (bouxhon d' djårdéns, p. 21)
• «tchoucroute» (sourcroûte, p. 15)
• «tanteure» (spesse gordene) (p. 30)
• «prescripcion» (forpassaedje djuridike) (p. 24)
• monocside di carbone (p. 72-73)
• «djubilaire» (djin k' a bråmint des ans) (p. 32)
• petanke (p. 58)
• pidza (p. 49)
• artrôze (p. 14 et 45).

Po des mots k' i gn a, Djan Goffart inme mia d' eployî èn aplacaedje:

• ome do feu (pompî, p. 72)
• rowe ås botikes (pol francès «rue commerçante», p. 70).
• boesse åzès imådjes (televuzion)
• boesse ås muzikes (posse di radio)

N a-st ossu des cognes pår walones — est ç' des noûmots ? — nén foirt documintêyes:

• grawe-papî (estô do mî cnoxhou «grete-papî».

Ratourneures

L' oteur riprind voltî les viyès ratourneures pår walones:

• on n’ erva nén dissu ene djambe (p. 15)
• c’ est todi l’ pus ptit k' on spotche (p. 33)
• fåt prinde el tins k i gn a a l’ ouxh (p. 60)
• Grand-mere aveut todi bon di sinti les pîs di s' pitit-gamén (p. 56).

Mins, pacô, i rcalkêye des cenes do francès

• vos n' î dalez nén på dos del coyire (p. 55)
• èm-n ouy ! (fr. mon œil !, dins l' sinse di: «ci n' est nén l' vraiy, dji n' vos croe nén», p. 33)

Eco est i possibe ki ces ratourneures la åyexhe dedja passé dins l' walon oyou do scrijheu e payis d' Tchålerwè.

croejhete

Dins les hagnons racontreces, l' oteur sieve les cognes do DIE (imparfait) — todi avou l' cawete di codjowaedje -eut — come NDIE (passé simpe).

El djonne ome ersaetcheut ses berikes di solea et dischindeut. (p. 12)
El viye feme passeut s' mwin sol frake d' ès pitit-gamén. (p. 50)

On trouve cobén des fråzes avou ene emantchåjhe foirt diferinne do francès, come cisse-ciale avou cwate adviebes ki s' shuvèt

Dji n' voe nén télmint beacôp voltî waitî l' boesse åzès imådjes. (p. 100).

Mins pacô, gn a l' croejhete francesse ki s' vént ristitchî dins les cåzaedjes, come c' est l' cas des vraiys cåzaedjes e walon do 21inme sieke.

• dji m' *so leyî awè (dji m' a leyî awè, p. 53), mins li minme sintake est dujhåve p. 84 (dji m' a eto preparé ene såce tomate).
• cåzumint ossu rade, vo sour *e-st arivêye (a-st arivé, p. 57).
• nos nos *esténs rindous (nos nos avéns rindou, p. 78).
• El djonne ome ratindeut padvant l' ouxh cwand i l' aveut *drovûwe (… ratinda padvant l' ouxh cwand i l' ourit drovou, p. 61).
• des åbes *dont les foyes erglatixhént å solea (des åbes ki leus foyes, p. 70).