Dermatôze matneuse
Li dermatôze matneuse[1], c' est ene awiyante maladeye prindåve des bovrins et des bufes, avou del five, tos des nucrês matneus dins l' pea et des crexhioûles (guinglons linfatikes houzés) totavå l' coir.[2]
Spårdaedje
[candjî | candjî l’ côde wiki]
Li maladeye esteut resserêye e l' Afrike, la k' elle a stî discrîte pol prumî côp e 1929.
Divant 1970, elle n' esteut cnoxhowe k' e l' Afrike levantrece.
Dins les anêyes 1970 eyet 1980, ele s' a spårdou dins tote l' Afrike, apus ki l' Magrebe.
Dins les anêyes 1990 eyet 2000, elle a-st evayi li Mîtrin Levant.
Dins les anêyes 2010, elle a wangnî tote l' Azeye, eyet avinde l' Urope nonne-levantrece (Grece et Bulgareye).
E 2022, e l' Inde, on a conté 184.447 biesses k' ont crevé del plôke (djusse inte li moes d' djun et l' moes d' setimbe).
E 2023, gn ava ene minêye e Nepal ki touwa 50.000 bovrins et bufes.[3]
E moes d' djun 2024, gn a yeu les prumîs cas e l' Aldjereye.[4]
E 2025, li maladeye a stî diyagnostikêye e l' France, aprume e l' Savoye (e moes d' djun), pu lon did la, dins les Pirenêyes (e moes d' nôvimbe).
Cåze
[candjî | candjî l’ côde wiki]Elle est cåzêye pa on pocvirûsse, près-parint do ci do clavea des bedots.
Elle passe d' ene biesse a l' ôte pa ene hagneure di tawon. E l' Afrike, gn a eto des boschets ki cpoirtèt l' virûsse. Portant, gn a des minêyes k' on n' sait espliker pa l' etervinaedje d' èn inseke u d' on tiket.[5]
Minêyolodjeye
[candjî | candjî l’ côde wiki]Dins les payis rascråwés dispu bele ådje, li maladeye n' arive ki plicplocmint.
Ele si voet å pus sovint tins des estés tchôds et setchs (la k' les tawons sont pår hagnûles). Mins on l' sait rescontrer afeye di l' ivier.
Dins les payis Li rascråwance est di 5 a 50 åcint do ståve; li morance sait varyî inte 1 et 75 åcint. Les veas crevnut pus vite ki les vatches.[5]
Après rascråwaedje på virûsse, li må va cover deus a cwate samwinnes å long.
Senes clinikes
[candjî | candjî l’ côde wiki]Li biesse atrape tenoncô del five, avou on catåre. Pu l' five baxhe tote seule.
El five riprind avou li spitaedje-foû di nucrês matneus totavå l' coir. I sont ronds, plats, et nén foirt bricants. I mzurnut di 0,5 a 5 cintimetes. Leu grandeur est l' a pô près l' minme po ene metowe biesse malåde. Leu contnou est djaene crinmeus (did la, leu lomaedje di «maton», et del maladeye «dermatôze matneuse»).
Tos les guinglons linfatikes sont houzés.
S' i gn a d' l' evilmeure ki s' î mete, tos les nucrês kiminçnut a sûner et l' pea tome. Mins i savèt eto si rfé sins leyî nole traece.
Dins les cognes sorawiyantes, les matons s' metnut ossu dins les peumons. Li biesse tanfele et creve dins les dijh djoûs.
Dins les awiyantès cognes, gn a l' minme sôre di nucrês matneus so les fenès peas divintrinnes, aprume e sistinme didjerrece. Gn a d' l' aiwlinne dorleuse ezès pates, å pés, al nateure des vatches et ås saetch tiesticulrece des gayets. Li pea ådzeu pout mori, et tchaire djus, tot leyant des grandès sûnantès plåyes.
Dins les cognes pardurantes, les biesses si savèt rfé, avou djusse ene plaece di pea sins poys. Mins les nucrês si polèt ossu aduri, et dmorer.[2][5]
ene vatche rifwaite (taetches di pea pelêye)
on vea dins l' minme cas
Sourdants
[candjî | candjî l’ côde wiki]
- ↑ li mot «dermatôze» a stî epronté å lomaedje e francès «Dermatose nodulaire contagieuse», li mot matneus, c' est l' mot ki ratoûne li mî l' inglès «lumpy» do prumî no del maladeye, «lumpy skin disease», discrîte e l' Rodezeye bijhrece (asteure li Zambeye) e 1929.
- 1 2 (en) Handbook on Animal Diseases in the Tropics, Alexander Robertson, editeu, British Veterinary Association, Londe, 3inme edicion, 1976, ISBN 0 901028 10 X, p. 31.
- ↑ (en) sol wiki inglès
- ↑ (en) Prumî rapoirt
- 1 2 3 (en) Live Merck d' årtisyince