Ène niût di tous lès diâles (novele)
Ene niût d' tos les diåles
Ene niût d' tos les diåles (Ène niût di tous lès diâles), c' est ene novele sicrîte pa Anne Blampain, ey eplaideye pal Federåcion Walonreye-Brussele come pitit livret k' a rexhou pol campagne «Araedjisté po lére» (Fureur de lire) l' an 2025.
Gn a on ratournaedje e francès vizon-vizu, sol pådje di gåtche.
Tinme
[candjî | candjî l’ côde wiki]Li tinme del novele n' a måy sitî aboirdé e walon. I s' adjixh d' èn ekipaedje di troes maréns d' on batea ås vweles, et ki l' captinne, c' est ene comere. Les deus ôtes, gn a on valet ey ene båshele.
I naiveynut dilé l' Moritanreye, et resconternut… dji n' vos dit nén cwè.
Aprume, i gn a yeu ene sôre di fwebe bruteymint ki Mardjo, k' esteut al rowe, s' a dmandé kimint k' ele l' aveut savou etinde, adon ki l' vint chîléve eyet ki l' batea lyi sketéve les orayes tchaeke côp k' ele li leyive taper dins les wagues. (…)
El bruteymint a rcomincî on côp, deus côps… I divneut pus foirt. Mardjo esteut ddja dins les bateas ås vweles dispu lontins (…) mins ele n' aveut nén co etindou çoula.
Adon, elle a prindou l' gros fåre electrike k' esteut-st a tapêye, et l' a pormoenné sol mer alintoû do batea : rén !(…)
Tot d' on côp, l' adviertance a fwait «tîtt». Mitchî et Tanteche, les deus aspaleus, ki doirmént, ont rexhou dewôr, sins minme s' abiyî, télmint k' il avént peu.(…)
- L' adviertance n' a nén fwait «titt», elle a fwait «tîtt»; c' est don on gros pexhon : gn a do dandjî.[1]
— Metoz vos haernas et purdoz l' canapexhe eyet l' poujhete. Nos estans padzeu ene bindlêye di pexhons.
Il estént co a ranxhner dins les cofes el côp k' on a etindou on grand shofla «choû-oû-oû».[2]
Corwaitaedje do walon
[candjî | candjî l’ côde wiki]Po s' houwer des epronts å francès, l' otoresse saye di mete des mots tipicmint walons, minme si c' est nén pår leu prumî sinse.
| Mot francès | Epront possibe (rifondou) | Mot do tecse walon (rifondou) |
|---|---|---|
| à la barre (batea) | al båre | al rowe |
| équipier | ekipî | aspaleu |
| banc (pexhons) | banc | bindlêye |
| alarme | alåme | adviertance |
Po les noûmots, di tecnike u d' zolodjeye, ele sieve èn epront simpe, pacô scrît e clintcheyès letes, avou l' esplikêye dins ene pî-note.
| Mot francès | Epront (ortografeye do live) | Ricopiaedje, riwalnijhaedje u rortografiaedje possibe (rifondou) |
|---|---|---|
| loch | loch | loch |
| plancton | plancton | plancton |
| fanon | fanon | fanon |
| mérou | mérou | merou |
| cétacé | cétacé | cetacî |
| rorqual | rorqual | rorcal |
| cachalot | cachalot | catchalot |
| flash (fotografeye) | flash | flach |
Mins pacô elle erwalnijhe l' epront: esco-sondeu (isco sondeû)
Dinêyes eciclopedikes
[candjî | candjî l’ côde wiki]On sait trover sacwants dnêyes eciclopedikes dins l' tecse walon:
- so les merous (p. 3)
- so les balinnes (p. 5, 7, 13)
- so les catchalots (p. 7)
- so les dåféns (p. 9)
- so les rorcals (p. 11)