Itålyin (lingaedje)
L' itålyin (pa côp riscôpé a li tålyin), (italiano u lingua italiana) fwait pårteye del famile des lingas indo-europeyinnes.
Li linga italyinne s' a fwait cnoxhe pa l' voye del literateure eyet, disk' å sike di dvinant, n' esteut cåzêye ki pa des ptitès minorités. L' istwere di l' italyin, c' est do côp l' istwere di l' afirmåcion do dialeke literaire del Toscane, ki, gråce å contribucion des grands scrijheus et poetes di c' redjon la (come Dante Alighieri[1] "Tote lo que le italianos produce in poesia se appella siciliano"., Francesco Petrarca, Giovanni Boccaccio) eyet å grand rôle d' economeye eyet d' comiece ki Florence a prins tins do Moyinådje, s' a spårdou dins tote li peninsol italyinne. L' italyin est ene des lingas oficires di l' Union Uropeyinne ey i gn a kékès 70.000.000 di cåzants.
Côde ISO: it
Istwere del linga italyinne
[candjî | candjî l’ côde wiki]L' italyin d' ouy a come båze li florentin literaire eployî e "Trecento" (XIVe sike) pa Dante, Petrarca et Boccaccio, influenced pa li linga sicilyinne literaire k' a stî fwaite pal Sicole Sicilyinne da Jacopo da Lentini eyet sol modele do latén. Pol long tins, l' italyin a stî reclô dins l' uzaedje literaire : li linga n' esteut nén cåzêye pol peupe, ki continouwéve a djvizer avou les lingas locåles.[2].
L' uzaedje di l' italyin a cmincî a creche après l' nexhance do Royåme d' Itåleye, cwand ci linga la a stî fwaite linga oficire. Å d' ouy, l' italyin a cåzu tot rimplaecî les lingas redjonåles dins les veyes les pus grandes. Dins les provinces, å rviers, si l' italyin est l' linga k' on cåze li pus, l' uzaedje des lingas redjonåles est co mo spårdou.
Do latén vulgaire å l' italyin vulgaire
[candjî | candjî l’ côde wiki]Pizer ki l' italyin vént d' on dret d' fiyåcion do latén pôreut esse sibeut : l' italyin est l' minme linga ki les Romins djvizént, k' a paser on long chemin d' evoluccion disk' a l' italyin d' ouy.
Do florentin vulgaire å l' italyin
[candjî | candjî l’ côde wiki]L' italyin d' asteure dischind do florentin vulgaire do XIIIe sike. Emey les elemints di l' italyin d' asteure ki n' si trouvèt nén dins d' ôtes dialekes d' Itåleye et ki sont prôpes å florentin, i gn a li rcloyaedje do "e" protonike eyet l' evoluccion do nexe latén -RI- e -I-.
Djeyografeye del linga
[candjî | candjî l’ côde wiki]Il est cåzé e l' Itåleye, el Swisse (10% del populåcion) et dins les estats wice ki l' egrigråcion italyinne a stî importante (Estats-Unis, Ostraleye, Canada, Beldjike, France, Almagne). Il est linga oficire eto a San Marino eyet å Vatican. L' italyin est sovint comprins eyet djvizé eto pa les Spagnols, les Albanès eyet les Maltès.
Activité des martchands eyet les lingas vulgaires italyinnes
[candjî | candjî l’ côde wiki]Tins do Moiyen Ådje, l' Itåleye esteut on carrefour des voyes di comiece, gråce al prezince des foitès republiks marinnes come Veneze, Djene, Pize eyet Amalfi. Les excandjes di martchandijhe ont moenné a des contaks continus etur les martchands italyins eyet les peupes di linga foresitire.[3]
C' est l’ RAI (tévé d' estat itålyinne) k’ a-st aprindou a tos les Itålyins a djåzer li hôt itålyin après l' deujhinme guere daegnrece.[4]
Itålyin, Latén, Walon eyet d' ôtes lingas
[candjî | candjî l’ côde wiki]Vocial ene tåvlea di comparåjhon etur li latén, l' itålyin, li walon eyet d' ôtes lingas romanes.
Dialekes eyet lingas romanes
[candjî | candjî l’ côde wiki]
Avou l' rwinne di l' Imperi romin d' oucident, li latén vulgaire si maxhéve avou les dialekes des peupes latinizés, dnant nexhance ås lingas neolatines.[5]. I gn a bråmint d' lingas romanes k' ont on statut oficire : el purtuguer, el spagnol, el francès, l' italyin, el roumin eyet l' catalan. I gn a eto d' ôtes lingas k' ont yeu on djudjmint d' ricnoxhance : l' occiton, l' arpitan, l' aromun, el sarde[6], el corse, el friulan, el ladin, el romanche, l' asturiyin, l' aragounès, el liyonès,[7] el venicyin, el lombård, l' emilyin, el piemuntès, el napolitin[8], el sicilyin, eyet l' istriote.
L' italyin a dmoré pol long tins come li linga des letres k' ont rprins li florentin do XIVe sike. C' est Pietro Bembo k' a preposté li florentin come modele di linga.[9].
Disk' å XIXe sike, on ptit pårt del populåcion cåzéve l' italyin. Alessandro Manzoni djheut e 1806 ki l' italyin "pote dicer se quasi como un lingua morte".[10]. E 1861, kékès 2,5% del populåcion djvizéve italyin secundo Tullio De Mauro[11], u 10% secundo Arrigo Castellani[12].
| Latén | Sicilyin | Interlingua | Walon | Lombård | Venicyin | Liyonès | Espagnol | Itålyin |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| annus | annu | anno | an | ann | ano | annu | año | anno |
| lingua | lingua | lingua | linga | lengua | lengua | llingua | lengua | lingua |
| oculus | occhiu | oculo | ouy | œgg | ocio | gueyu | ojo | occhio |
| clavis | chiavi | clave | clé | ciav | ciave | chave | llave | chiave |
| filius | figghiu | filio | fî | fieu | fio | fiyu | hijo | figlio |
| noctem | notti | nocte | nute | nocc | note | nueiche | noche | notte |
| factum | fattu | facto | fwait | fat | fato | feichu | hecho | fatto |
| planum | chjanu | plano | plin | cian | pian | chanu | llano | piano |
| ligna | ligna | ligna | lenye | legna | legna | lleinna | leña | legna |
| fumus | fumu | fumo | foumî | fumm | fumo | fumu | humo | fumo |
Academeye del Crusca
[candjî | candjî l’ côde wiki]L' Accademia della Crusca a pol but d' "asoutni li linga italyinne come fondamint di l' identité del nåcion".[13]. Elle overe so l' etimolodjeye eyet les neolodjijhas.[14].
Notis
[candjî | candjî l’ côde wiki]- ↑ Dante a scrit e si ovraedje De vulgari eloquentia 1, XII
- ↑ Vittorio Coletti, Storia della lingua, Treccani, 2011.
- ↑ Attività mercantili e volgari italiani, Enciclopedia Treccani.
- ↑ Massimo Di-Giusti, Le frioulan, de lyriques grecs à internet, raploû d' Pwetî so les mancîs lingaedjes, 6 & 7 d' avri 2018
- ↑ E. Villa, Manuale di linguistica, p. 9.
- ↑ Amos Cardia, S'italianu in Sardìnnia, Iskra, 2006, p. 92. ISBN 9788890136757
- ↑ Abel Pardo Fernández, Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, Peter Lang, 2011, pp. 81-144. ISBN 9783631595558
- ↑ Dialetti meridionali, Enciclopedia Treccani.
- ↑ Lorenzo Renzi et Alvise Andreose, Manuale di linguistica e filologia romanza, Il Mulino, 2015, pp. 44-45.
- ↑ Sergio Salvi, L'Italia non esiste, CAMUNIA, 1996, p. 112. ISBN 9788877672049
- ↑ Tullio De Mauro, Storia linguistica dell'Italia unita, 1970, p. 43.
- ↑ Arrigo Castellani, "Quanti erano gli italofoni nel 1861?", Studi linguistici italiani, 1982, pp. 3-26.
- ↑ Statuto dell'Accademia della Crusca.
- ↑ Gruppo Incipit, Accademia della Crusca.