Aller au contenu

Liyonès (lingaedje)

Radjouter des hårdêyes
Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di Liyonès)
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Liyonès », loukîz cial.
Liyonès
Llïonés
Rilîjhaedje[ʎʝo̝ˈnes]
Djåzé eEspagne, Portugal
Cåzeus
Ttafeer55.000 (2026)[1] (2026)
Classemint-
Ôtès informåcions
Scrijhaedjealfabet latin
SôreSVO
Taksonomiye
FilodjenêyeIndo-uropeyinne
 Italike
  Lingaedjes romans
   Romane occidentåle
    Ibero-romane
     Binde linwistike liyonès
      Liyonès
Statut oficir
Minortaire
ricnoxhou e		Espagne
pa l' Statut d' autonomeye di Castile-et-Lion. Tcharte europeyinne des lingaedjes redjonås ou des tchitès djins.
Rîlé paNormatizåcion pa consinsu grafike sicrît dispoy l' Edje Meyen (s.X)
Côdes di classifiaedje
ISO 639-1roa
ISO 639-2roa
ISO 639-3roa-lli (en)
Glottologleon1245 (en)
Linguasphere51-AAA-cc
Egzeympe e lingaedje
Univiersele declaråcion des droets del djin, art. 1
Tolos homes nacen llibres ye iguales en dinidá y dreichos, y pula razón y la sua conciencia tienen que portase fraternálmente unos cun outros.
Mape linwistike do cåzion ibérique: li vert mostere li lingaedje liyonès.
Mape linwistike do cåzion ibérique : li vert mostere li lingaedje liyonès.

Li liyonès (Llïonés ou Llingua Llïonesa e liyonès), c' est on lingaedje roman[2] ki fwait pårteye del troke ibero-roman. Il est cåzé dins les provinces di Liyon, Zamora et Salamanca e l' Espagne, et dins l' distrik di Bragança e Portugal. Mins, houte do distrik di Bragança, i gn a des prouves k' on cåzéve liyonès dins des ôtes teritweres do Portugal d' ouy ki releyént do Rweyåme di Leyone.[3]

Eshonne avou l' asturiyin et l' mirandès, i fôrmêye li binde linwistike liyonès. Li liyonès est ricnoxhou come lingaedje dizo l' côde Linguasphere 51-AAA-cc[4].

Istwere

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li liyonès vint tot droet do patwès latén. Ci n' est nén ene evolucion do latén classike, mins do lingaedje do peupe après li spårdåedje di l' Impire romin.

Prumîs documints

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Tins do Moyinådje, li liyonès esteut li mwaisse lingaedje et l' lingaedje oficir do Rweyåme di Leyone[5].

Il esteut eployî al cour di rweyåme di Leyone et on l' trouve mo sovint dins les documints di l' administråcion et les papîs d' justice di ç' tins la, divant li spotchaedje linwistike do castiyan.[6][7]

Po l' escrijhaedje, li prumire prouve, k' on pinsive esse li pus viye d' on lingaedje roman dins l' cåziyon iberike, c' est l' documint trové dins l' Årtchive del Catedråle di Leyone. C' est li « Nodicia de Kesos », on documint di l' an 959. Ci tecse la vint do moustî d' Sint-Djusse et pasteur a Rozuela (k' a disparexhou ouy et k' esteut metou sol comene d' Ardón).

Li liyonès fourit li lingaedje oficir del documintåcion liyonijhe[8] disk’ å 14inme sieke, moumint k’ il a stî replaeçî på castiyan dins les tanceleriyes eyet rweri come on lingaedje del boke[9].

Li liyonès si consolide come on lingaedje å Moyinådje avou on rfondou definyî, tant pol sintacse ki pol croejhete ou l’ motlî, rashiou so ene nôrme pa consensus grafike etur les scrijheus eyet les notaires k’ el eployént, tant pol sistinme des noms ki pol sistinme des verbes.[10] Bråmint des ovraedjes eyet des scrijheus sicrivèt avou ene foite influence do liyonès, come Antonio Torquemada.[11]

Li lingaedje liyonès conte ouy (e 2026) 55.000 cåzeus d’ aprindaedje[12] come lingaedje del mame. Il est e strapance podbon po disparetre, sins nule ricnoxhance divant les lwès, et divant les sayes d’ assimilaedje pås lingaedjes d’ astok k’ on cåze pus voltî.

Eredjaedje literere et akademike dins l' Province di Salamanca

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Minme si s'-n' uzaedje oficir a discrexhou avou l' tins, li liyonès a dmoré dins l' tuzance. I gn a des traces ki contèt bråmint sol liyonès dins l' literature des 15inme et 16inme siekes, aprume dins les pîces di teyåte des bierdjîs.[13]

Li llïonés n' est nén seulmint on lingaedje di populåcion, mins eto on lingaedje di kreaedje literere dins l' Province di Salamanca. Dins les siekes XV et XVI, li liyonès aparexhe dins l' teyåte da Juan del Enzina[14], sinsimå dins s' Obra del Entremés et ses Églogas (ki mostrèt l' vitalité do lingaedje dins ç' dominne la), come on lingaedje diferin do castiyan.[15]

Plu târd, e l' sieke XVIII, l' scrijhaedje Diego de Torres Villarroel, liyî a l' Univiersité di Salamanca, a continué l' tradicion linwistike del redjon pa l' uzaedje d' elemints liyonès dins s' Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte.[16]

Cisse prezince literere et teyåtråle des awteurs di Salamanca prouve ki li liyonès esteut on lingaedje di uzaedje fonccionel et di kreaedje kulturel dins l' cité di Salamanca et si redjon, juske å cominçmint di l' remplaeçaedje linwistike pa l' castiyan e l' Epoke Moderne.

Evolucion å vintinme sieke

[candjî | candjî l’ côde wiki]

A l' atake do 20inme sieke, on grand boket pol ricnoxhance do lingaedje a stî l' eplaidaedje do live « Cuentos en dialecto leonés » da Caitano Galán Bardón, en 1907.[17] Cist ovraedje la a moenné ene foite temognaedje sol foice di scrire et l' otonomeye tuzançrece do llïonés. Tot passant pol 20inme sieke, les studes sol lingaedje liyonès fourît mo rshonnous, del morfolodjeye disk’ al sintacse, el motlî ou l’ dialectolodjeye.[18]

Li dominne do liyonès a cnoxhou des grands candjmints.[19] Deus varietés ont diswalpé leus prôpes rifondous : l' asturiyin, en 1981, k' a fwait ene croejhete po l' Asturiye[20], et l' mirandès, k' a fwait parey pol Tierra de Miranda et l' Portugal, en 1999.[21] Li liyonès est li lingaedje istorike d' ewou vegnèt ls asturiyin et les mirandès d' ouy. Adon, li binde liyonès comprind asteure troes lingaedjes : li liyonès lu-minme, li mirandès et l' asturiyin.

Univiersité

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Å d' ouy, li liyonès a yeu on hôt livea d' ricnoxhance dins ls univiersités d' Urope. On fel egzimpe, c' est l' ercwerance da Raúl Sánchez Prieto, Vice-recteur di l' Univiersité di Salamanca, k' a ricnoxhou l' liyonès come lingaedje coinrece del redjon d' Salamanca dins l' Coimbra Group.[22]

Eto, li linwistike comparêye etur l' itålyin et l' liyonès a stî l' sudjet d' monografeyes eplaideyes e l' Almagne, tot mostrant ki l' liyonès est on sistinme otonome studyî disk' å livea d' doctorat.[23]

Tecnolodjeye et modiennijhaedje

[candjî | candjî l’ côde wiki]

L' uzaedje do liyonès a l' ere di l' infôrmatike est mostré pa l' uzaedje des novelès tecnolodjeyes d' infôrmåcion et d' comunicåcion. Li ricwerance da Abel Pardo Fernández sol liyonès et les TIC (2008) erlouke a l' importance po l' avni, po wårder et po spårder li lingaedje. [24]

Filolodjeye

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li ricwerance sincieuse sol liyonès a permetou d' defini si rîlêye, si istwere et si djudjmint d' ouy. Corwaitaedje istorike : les studes sol vî liyonès (Altleonesisch) mosternut si contribucion dins les documints do 13inme sieke.[25]

Il est ricnoxhou come on sistinme prôpe emey les lingaedjes iberikes.[26] Morfolodjeye et motlî : les pondants et les djondants del croejhete ont stî bén studyîs.[27] Li motlî d' ouy est bén documinté eto.[28] Sociolinwistike : li sitouwåcion do liyonès est comparêye åzès ôtes pititès lingaedjes, come li frizon do nôrd, po studyî li fôrmåcion d' ene varyisté rifondowe dins des cominåltés partådjeyes.

L' influence do liyonès dins Salamanca[29] e l' redjon d' Estremadura est documintêye eto, tot mostrant ki l' liyonès s' a stindou po dner on fond d' lingaedje foirt diferin do castiyan.[30] Li sicole italyinne di filolodjeye romane a todi dné del plaece pol lingaedje liyonès, tot l' ricnoxhant come ene coxhe otonome dins l' panorama des lingaedjes do Coûtchant. Des filologues, come Gerhard Rohlfs et Carlo Tagliavini, ont studyî les pårticulartés fonetikes do liyonès come ene viye et precieuse wårdeye po comprinde l' evolucion do latén.[31] [32]

Dins cisse prôspictive la, li filologue Francesco Avolio a fwait s'-n' idêye des « lingaedjes soeurs ». Li liyonès a l' minme idintité ki les lingaedjes di nåcion, paski si diferince vint d' on costé politike et istorike, nén d' si linguistike. [33]

Statut

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li lingaedje liyonès a stî ricnoxhou a livea regional espagnol dins l' Estatuto de Autonomía de Castilla y León, wice k' il est indiqué ki i gn aurè ene protecçion especifiche, on lît : "Li liyonès sarà objet d' ene protecçion especifiche da pårt des institutions po si valêr particuliér dins l' patrimwène linwistike del Comunåté. Si protecçion, uzaedje eyet promocion seront objet d' on rîlêye (régulation)."[34]

Cisse ricnoxhance la est dins l' cadje do patrimwène lingaedje del Comunåté di Castilla y León, avou on focus especifike sol llïonés. Li castiyan (lengua castellana) est protexhou come langue comune, mins li liyonès a ene protecçion "especifiche" et proméssions di réglementåcion po s' uzaedje et promocion.

UNESCO

[candjî | candjî l’ côde wiki]

D' après ls rîles di l' UNESCO, li liyonès est ricnoxhou come ene lingaedje otonome emey les lingaedjes romanes, mins il est e categorijhî come « e strapance podbon ». D' après l' Atlas of the World’s Languages in Danger[35], ça vout dire ki li lingaedje n' est pus dvizêye ki pa ls ancyins. Li metaedje do liyonès dins l' Atlas di l' UNESCO (pådje 55, "Leonese") dene ene porteccion et ene ricnoxhance a pårt do castiyan.

Ci ricnoxhance la oblidje les govienmints a rprinde des mzeures po wårder ci patrimoenne la di l' umanité.[36]

Li liyonès eyet li Consey di l' Urope

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li lingaedje liyonès est rapoyî pal Chåte uropeyinne des lingaedjes coinreces ou d' minorité. Dins s' setinme rapoirt d' avaluaedje publiyî e 2024 (MIN-LANG (2024)17), li Comitî d' esperti do Consey di l' Urope a corwaitî li rshon d' l' Espagne po çou ki revint å liyonès dins li Comunåté d' Castile eyet Liyon.[37]

Li Consey di l' Urope rmarke k' i gn a yeu des mîres (↗) ezès studes eyet li rcwerance so li liyonès dins les univiersités (artike 7.1.h), eyet po haler å lon les discriminåcions so l' uzaedje do lingaedje (artike 7.2). Mins nerén, li Comitî mostre on rlaye (↘) pol nwaidance des dmandes des cåzeus eyet l' manke d' on rorganisse di consey oficir (artike 7.4). Po l' oficirité, li rapoirt dit ki l' Espagne ni rispete nén co (＝) ses egadjmints po fovori l' uzaedje do liyonès dins l' boke eyet l' sicrijhaedje dins li vicaedje publik (artike 7.1.c, d), ni dins l' acsegnmint (artike 7.1.f).[38]

Pårticulartés d' scrijhaedje et d' fonetike

[candjî | candjî l’ côde wiki]

La lenga liyonès eploye on sistinme d' ortografeye (ou norme grafike) pa convencion, ki est basî sol consensus grafike dempuîs l' Edad Meya (Moyen Ådje). On r'trouve des influences (grafeyes etimologikes ou solucions arcaïkes veyowes dins les documints do Royåme di Liyon) po afirmî l' otonomeye del lenga. En rsumé, l' ortografeye liyonès est on "consensus grafike" émerdjant, nén imposé pa ene académie unike, mins construit pa l' pråtike des scrijhaedjes.

Kékes des caracteristikes grafikes les pus étendowes et ki l' diferenciet des lengaes d' alantour sont :

  • Uzaedje do dobe pont sol vukale (¨) : Eployî po marcar l' iat et eviter k' ene vukale soeye magneye pa l' ôte (assimilaedje) dins les diftongues. Ci trait la done d' l' identité å no del lingaedje : Llïonés, llïonesa.
  • Dobe "nn" : On eploye nn come rprezentåcion do son "n" palatå, diferin do ñ (asturiyin, castiyan) u do nh (mirandès, purtuguer). Metans : mannana.
  • Sistinme do /k/ (c, q) : Mintenance do sistinme latén d' scrijhaedje (grafeye) wice k' on eploye c et q.
  • Infinitif e "-e" : Wårdaedje do "-e" al fin des verbes (infinitifs laténs), on vî caractere ki s' a pierdou e l' asturiyin. Metans : pechare, chovere.
  • Evoluccion di "-ct-" e "-ich-" : Li groupe latén -ct- a deventé -ich-, ene solussion unike si on l' poite siconte di -it- (galicien, purtuguer) u -ch- (asturiyin, castiyan). Metans : feichu.
  • Vukalisse e "-u" : Rcloyaedje sistematike del vukale al fin do mot e "-u". Metans : annu, fumu.
  • Palatalizåcion e "ch" : Les groupes pl-, cl-, fl- divinnèt ch- (come e purtuguer), diferin do ll- (asturiyin, castiyan). Metans : chanu, chave.
  • Diftongues "ei/ou" : Wårdaedje des diftongues ki s' ont rduiti (simplifyî) e l' asturiyin ey e castiyan. Metans : cantóu, veiga.

Årtikes

[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li sustantif omrin u neute eploye li fôme "-u", et li pluriyal femrin finixht todi e "-as".

Djinre et nombeLaténLiyonèsWalon
Omrin singulîillumelel / l' / li
Femrin singulîillamla
Neute singulîilludlu
Omrin pluriyalilloslosles
Femrin pluriyalillaslas

Pronos

[candjî | candjî l’ côde wiki]
DjinLaténLiyonèsWalon
1ire (Singulî)egoyoudj' / dji / dju
2inme (Singulî)tutut' / ti
3inme (Singulî omrin)illeéli / il
3inme (Singulî femrin)illaeillaele / ele
3inme (Singulî Neute)illudeilluon
1ire (Pluriyal - Mascolin)nosnusoutrosnos / nosse
1ire (Pluriyal - Femrin)nosnusoutrasnosse
2inme (Pluriyal - Mascolin)vosvusoutrosvos / vosse
2inme (Pluriyal - Femrin)vosvusoutrasvosse
3inme (Pluriyal - Mascolin)illieillosi / il (pwes "li" si dvine "i")
3inme (Pluriyal - Femrin)illaeeillaseles / eles

Motlî

[candjî | candjî l’ côde wiki]

López Santos djåze del diftonguison do liyonès eyet do walon come lingaedjes emey d' ôtes, dins l' Romaneye.[39]

LaténLiyonèsCastiyanPurtuguerItålyinInglèsWalon
annusannuañoanoannoyearan / anêye
linguallingualengualíngualingualanguagelingaedje
lignalleinnaleñalenhalegnafirewoodbos / bwès
clavischavellavechavechiavekeyclé
clauderepecharecerrarfecharchiuderecloseclôre
factumfeichuhechofeitofattodonefwait
planumchanullanochãopianoplainplat
filiusfiyuhijofilhofigliosonfi
noctemnueichenochenoitenottenightniût / nute
oculusgueyuojoolhoocchioeyeiy / ouy

Referinces

[candjî | candjî l’ côde wiki]
  1. ↑ Asociación de la Llingua Llïonesa El Fueyu
  2. ↑ Ça fwait : li liyonès vént del minme famile ki l' catalan, l' italyin, li francès ou l' walon.
  3. ↑ (fr) Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Univiersité di Salamanca, 1959, pp. 245-257."
  4. ↑ 1999/2000 Linguasphere register (Llïonés)
  5. ↑ (fr) Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454.
  6. ↑ Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.
  7. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  8. ↑ Koch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3.
  9. ↑ Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.
  10. ↑ María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Editeu: Univiersité di Liyon, 1996. ISBN 84-7719-551-X.
  11. ↑ Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.
  12. ↑ Asociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026
  13. ↑ López-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.
  14. ↑ Encina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206.
  15. ↑ Humberto López Morales. Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. 1967
  16. ↑ Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.
  17. ↑ Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.
  18. ↑ Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.
  19. ↑ Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. Gaetano Macchiaroli-John Benjamins.Napoli-Amsterdam. pp. 235-252.
  20. ↑ Martínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173
  21. ↑ Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173
  22. ↑ Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792
  23. ↑ Pardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.
  24. ↑ Pardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271
  25. ↑ Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.
  26. ↑ Borrego Nieto, J., "El leonés", dins Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173
  27. ↑ Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896.
  28. ↑ Le Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002.
  29. ↑ Robles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516.
  30. ↑ Manuel Alvar (Ed.), Manual de dialectología hispánica. El Español de España, Ariel, Barçulone, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173
  31. ↑ Rohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979.
  32. ↑ Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, Bologne, 1982. ISBN 8855504657
  33. ↑ Avolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035
  34. ↑ Pus precismint, dins l' artike 5 (reformé pa la Ley Orgánica 14/2007, del 30 di novembre 2007): El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.
  35. ↑ Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550.
  36. ↑ Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550
  37. ↑ Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17
  38. ↑ Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17
  39. ↑ López Santos, L. (1960). La diptongación en leonés. Archivum, 10, 271-318. ISSN: 0570-7218.

lingaedjes > indo-uropeyin > italike > iber-romance > Binde linwistike liyonès> Liyonès

Prin del pådje «https://wa.wikipedia.org/w/index.php?title=Liyonès_(lingaedje)&oldid=422880»