Motî:leyî

Èn årtike di Wikipedia.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Wiktionary-logo.svg

Li mot "leyî" est recråxhî sol Wiccionaire

leyî u laire (codjowaedje)

I. [v.c.]

1. èn nén prinde (ene sacwè) avou lu, rovyî. Elle aveut leyî s' malete sol banc. Lai li mårtea e plaece. Dj' a leyî m' rustea ås tchamps. F. laisser, oublier. >> el fåt prinde et l' leyî u : gn a a prinde et a leyî: a) i n' si fåt nén rtourner, i n' si fåt nén mwaijhi d' ça; b) i n' fåt nén croere tot çou k' on dit. >> Li ci k' a ene niyêye a rascoyî n' a wåde del leyî la: i fåt profiter del tchance di divni ritche cwand ele si prezinte. >> i n' lyi a leyî k' ses ouys po plorer: i lyi a prin totafwait. F. dépouiller, dénuement extrême. >> leyî l' paile fåte di cråxhe: èn nén aveur des cwårs assez po fini on pordjet. >> leyî l' crinme å fond do pot: abandner do côp on pordjet, sins vey k' on rate li pus bea. >> î leyî ses hozetes°; u : î leyî des plomes: piede des cwårs. >> i fåt leyî l' tere pol sint: i n' fåt nén dire çou k' on pinse divant les djins. F. être discret, ne rien dévoiler. >> do pwin ki lait l' crosse: c' est do pwin avou l' miete ki n' tént nén après l' crosse, paski l' påsse n' a nén bén levé. >> des pronnes ki leyèt leus piretes: ki les piretes après l' tchå (nén maweures assez).

2. èn nén candjî, èn nén bodjî. I leyèt les poites å lådje. Les efants leyèt totafwait avå les voyes. Avou l' tins k' i fwait e nosse payis, on l' åreut bén tchåssî d' ene pwaire di shabots, et n' el nén leyî a pîs dischås (C. Quinet). >> leyîz l' ouxh (la): ni rcloyoz nén l' ouxh. >> Come måss° trouve ses poteas, i les lait. >> il a leyî les poteas come i ls a trové: il a trové ene sitouwåcion pår ecramieye, et i n' a rén fwait pol discramyî. F. laisser en l'état. >> i fåt leyî les djins po çou k' i sont: èn si nén rtourner des djins ki djhèt do må sor vos. >> i fåt leyî l' moustî° wice k' il est. >> i fåt leyî l' pire la wice ki Tchårlumagne° l' a planté.

3. cwiter (ene sakî), abandner (on pordjet). >> leyî la; u :   leyî la hatche° et matche; u :  leyî pol diåle: cwiter låtchmint (si mayon). Il a leyî la s' crapåde, après l' aveur hanté troes ans. Il a leyî l' båshele la. A ké sudjet, m' mon-keur, mi volez vs la leyî ? (tchanson do 18inme s.). Loukîz a: dileyî. F. abandonner, délaisser, plaquer. >> leyî sol costé: èn nén aconter. Nos l' avans leyî sol costé Et tofer nos avans schorté Dins s' cour ki n' esteut k' ene coyene (J. Guillaume). >> leyî po do poeve et do sé; u :  leyî po do pwin tot setch: a) abandner sins rén; abandner låtchmint. b) èn si nén ocuper d' ene djin ki vént po vs vey. F. traiter avec indifférence. >> leyî (ene sakî) e poenne: nel nén aidî, dabôrd k' il est dins l' penin. >> Lai lu dins s' djus !: ni l' aide nén. F. laisser dans la merde. >> leyî deus ptits efants padrî lu: mori avou deus efants. >> leyî cler et curé: èn nén responde a ene sakî, ki va cwand minme decider ttafwait lu-minme. >> leyî (ene sakî) å resse: el leyî foû (d' ene mannete afwaire); nel nén fé moussî dins ene ecramireye. Dji djeure sol tiesse di m' pa ki c' est nén mi k' l' a touwé - leyîz vosse pôve pa å resse ! Il î va ddja må assez insi. (P.H. Thomsin). >> leyîz çoula å resse; u :  leyîz la çoula; u :  leyîz ça la; u :  leyîz l' afwaire insi; u :  leyîz la çoula pol moumint; u :  leyîz ça d' costé; u :  leyîz ça po èn ôte côp: ni vs ocupez nén d' çoula. Fr. "laisser tomber". >> leyî (ene sakî) e påye; u :  el leyî trankile: èn pus s' ocuper d' lu, èn rén lyi dmander, el leyî tot seu. Loukîz a: lai-m'-e-påye. >> El fåt leyî po çk' il est: i n' si fåt nén rtourner d' lu, paski c' est on rénnvåt. F. ignorer. >> endè leyî di s' dispouye: payî tchir ene flotche. Kibén gn a-t i d' enocins K' end ont leyî d' leu dispouye. Po n' aveur schoûté k' leus ouys (H. Pétrez). >> leyî s' båbe; u :  leyî l' bok; u :  leyî l' moustatche; u :  leyî des pîs d' gayole: èn nén rcôper ses poyaedjes. F. porter la barbe (moustaches, favoris). >> leyî (ene téle some) padrî: leyî sins payî. F. arrièré de compte. >> leyî ouve°. >> leyî s' vea°.

4. diner après s' moirt. Il lyi a leyî si eritaedje. Gn a des djins ki disparexhèt sins ddja leyî sacwants fosmints dins nos sovnances (J.L. Fauconnier). F. laisser, léguer. >> I lyi a leyî po viker: i lyi a leyî assez por lu viker (mins nén on moncea). >> I lyi a djusse leyî po viker: i n' lyi a cåzu rén leyî.

II. [aidant viebe] [1]

1. èn nén espaitchî di, èn nén ritni di. Nel lai nén gueuyî insi. I nel fåt nén leyî rintrer. Lai lu ndaler. Li directeur s' aveut dmandé s' il aléve leyî rexhe si troplêye pol pormoennåde (C. Denis). On-z aveut bon d' rapoizer l' tchena et d' leyî toumer l' saetch (R. Dedoyart). Ces nodidjos la n' nos ont nén volou leyî moussî. F. laisser, autoriser à, permettre de. >> Il a leyî ndaler l' cinse: i l' a vindou. >> dji lyi a leyî ndaler: dins ene passêye (vinte), èn pus dire so ene sakî, et c' est lu ki va aveur çou k' on håsse dissu. F. cesser d'enchérir sur. >> leyî ndè raler des traites: revoyî des traites nén payeyes. Li honte sereut pus grande a leyî ndè raler des traites. (M. Peclers). >> leyî ragoter (u sgoter) les makêyes: ratinde li tins k' i fåt. Fr. "Laisser le temps au temps". >> leyî dire les djins; u : leyî cåzer les djins et hawer les tchéns; u :  leyî ploure: èn si nén ocuper di çou k' les djins djhèt. F. ne pas se soucier du qu'en-dira-t-on. >> ki dji n' vos leye nén dire: dijhêye po s' escuzer cwand on côpe ene sakî. F. excuzez-moi de vous interrompre. >> i n' fåt rén leyî piede; u :  i n' fåt rén leyî toumer a tere: i fåt waitî di ralower totafwait, di n' rén coschirer. F. tout recycler, récupérer, économiser. >> leyî vey: ratinde po vey cwè. I fåt leyî vey çou k' i frè. Leyans vey come ça toûnrè. Ingl. : wait and see. >> i lyi a leyî rider ene parole: i lyi a dit åk catchetmint. F. glisser un mot. >> el leyî tchaire: a) leyî ouve. Loukîz a: låtchî. F. cesser le travail. b) prinde si pinsion. F. retraite. >> endè leyî tchaire ene: èn nén bouter ene djournêye. F. chômer.

2. leyî di (fé ene sacwè): nel pus fé. F. négliger de, cesser de.

III. si leyî [aidant viebe a prono]

1. (passivmint) leyî èn ôte vos fé. I s' leye moenner pa s' feme. I s' åreut purade leyî côper l' tiesse ki d' pårler. >> el papî i s' lait scrire: ci n' est nén pask' ene sacwè est scrîte ki c' est l' veur. >> ès leyî fé: èn si nén disfinde. >> I n' si fåt nén leyî fé: i s' fåt disfinde. F. s'opposer, résister. >> ès leyî prinde: si fé djonde, si fé emantchî. F. abuser, duper. >> ès leyî dire: leyî ls ôtes vos dire çou k' i fåt fé. I s' lait dire pa tertos. Il a dandjî di scrire: dvizer, raconter lawter, grognî et rclawer, brutyî et n' si nén leyî dire; sacramenter; disdjurer s' i fåt. (C. Denis). F. influencer. >> ès leyî dire ki: aveur oyou dire ene sacwè, mins nel nén vleur acertiner. Dji m' a leyî dire ki c' esteut l' veur. >> ès leyî adire°. >> ès leyî spåmer°. >> ès leyî djus°.

2. (muroetreçmint) leyî s' coir fé. >> ès leyî rider: si leyî mori. Loukîz a: baxhî, rileyî. >> ès leyî ndaler: a) si disbåtchî (si discoraedjî). Loukîz a: si leyî djus. F. se décourager. b) si disvoyî (rexhe del droete voye). Si feye s' a leyî ndaler. F. se débaucher. c) foncî, flitchî. Li plantchî si lait ndaler. Vosse vatche si lait ndaler dins l' dos. F. s'affaisser, cambrer. >> ès leyî raveur: rishofler, si rpoizer. A ! Alfén on s' va poleur leyî raveur on pô. (A. Maquet). F. récupérer, reprendre ses esprits. >> ès leyî goter: dischinde tot doûçmint, sins brut. F. se glisser.

| leyisse [o.n.] (mot d' pexheu) plaece ki l' aiwe a l' air di s' leyî so plaece, a cåze d' ene aroke, et fé tourner li schoume et les tchinisses ki sont so l' aiwe. F. remous. Gn a sovint on leyisse dirî les pilasses d' on pont, u dizo èn ilea, u å boird di l' aiwe. Dji m' va sayî d' aler pexhî e leyisse. L' åblete si tént dins les leyisses (Motî da Haust). >> ås Leyisses (so plaece: âs Eyisses) no d' ene plaece di Sprimont. Loukîz a : neyisse. F. "tourbillon, remous".

| leyijhe [f.n.] leyisse. F. "tourbillon, remous".

Etimolodjeye et tcherpetaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

leyî 
 latén "laxare" (minme sinse)
leyisse 
 cawete -isse 1
leyijhe 
 cawete -ijhe

Parintêye[candjî | candjî l' côde wiki]

Mots d' aplacaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Minme sourdant etimolodjike[candjî | candjî l' côde wiki]

Disfondowes[candjî | candjî l' côde wiki]

leyî 
 lèyî, lêre, ley, lèyi, lèchî, lêchî, léchî, lêchu, lêchë, lêchi, lé, lêssi, lèchè, lêcher, lêchè
leyisse 
 lèyis' ayis΄, èhîve, èyîve.

Sicrijhas ezès motîs[candjî | candjî l' côde wiki]

leyî 
 lèyî [C100, O0], lèyi [C1, S0], léchî [O0], lêssi [S0], lêchi [S0], lêchè [S0], lé [S0]
leyisse 
 lèyis' [E1], ayis' [E1] [2], èhîve [E1], èyîve [E1]
leyijhe 
 lèyîhe [E1], èyihe [E203] [3], ayiche [E1] [4]

Hårdêyes divintrinnes[candjî | candjî l' côde wiki]

Sourdants & pî-notes[candjî | candjî l' côde wiki]

  1. avou "leyî" (come avou « fé », « vey » come aidant viebe divant on viebe å prono, on n' repete nén l' prono. Leyîz mu on pô rpoizer (L. Remacle). Dabôrd k’ on l’ repete e francès F. laissez-moi me reposer..
  2. pa riscôpaedje di layisse => l’ ayisse.
  3. pa riscôpaedje di lèyihe => l’ èyihe.
  4. Loukîz al Djivêye des motîs.