Motî:saedje 1

Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di Motî:saedjesse)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Li vî saedje Lao-tseu ki scole Confuciusse

saedje 1

I. [addj., purade padvant [1]]

1. ki schoûte bén, tot djåzant d’ èn efant; ki n' fwait pont d' biestreye avou les valets, tot cåzant d' ene djonne feye. Loukîz a : vayant, djinti, binamé, mamé, påjhûle, påjhire, åjhey, råjhnåve, bråve, coe. La èn efant saedje (Motî d' Djivet). On saedje efant fwait çou k' on dit (Motî del Lovire). Il a stî saedje e scole (Motî d' Nivele). Alez, fouxhoz saedje ! (Motî del Fagne et del Tieraxhe). Elle a prometou d' esse saedje et d' aschoûter ses parints (Motî d' Nivele). Come il a stî saedje, i pout prinde ene bouboune dins l' boesse (Motî del Fagne et del Tieraxhe). C' est ene djonne feye k' a seu dmorer saedje (Motî del Fagne et del Tieraxhe). Si vos n' estoz nén pus saedje ki ça, Sint Nicolai n' vénrè nén (Motî da Gilliard). F. "sage, docile, obéissant, tranquille, calme, pausé". >> saedje come ene andje; u : >> saedje come ene imådje: foirt saedje. >> on n' pout nén dire ki vos estoz saedje, oubén, el fåt dire rade: dijhêye po èn arnåjhe efant.

2. ki tuze bén, a môde d’ on filozofe, tot cåzant d’ ene grande djin. Si vos estoz saedje et bén avizé, èn dalez nén (Motî do Coûtchant walon). Est ç' bén saedje di dner l' veye a èn efant pol mete å djoû dins nosse monde, dins nos traeyins, dins nos gueres ? (M. Robert). Loukîz a : avizant, precåcioneus. F. "sage, prudent, lucide, avisé, censé, prévenu".

3. malén, sûti. Soeyoz pus saedje ene ôte feye ! (Motî da Forir). Il est ddja ossu saedje ki s' mwaisse (Motî do Coûtchant walon). Loukîz a : sincieus; loukîz a : saedje-dame. F. "instruit, savant". >> on est saedje ki cwand on rvént di scole: djeu d' mot avou "saedje" = djinti, po les efants esse vayants après les scoles.

II. [o.f.n.]

1. djin foirt avizante, ki tuze lon. On bea monsieu dins ene longue cote avou ene air di saedje s' a ashid a costé d' ene dame k' aveut sacwants markes di coleur dissu s' vizaedje (Y. Paquet). F. "sage". >> troclet d' saedjes: sacwants djins, foirt sûti, tchoezis po vudî d' ene sitouwåcion avou bråmint des rujhes.F. "comité de sages".

2. [o.n.] (v.m.) sûteye sacwè. Nos n' avans fwait k' saedje (Vî tecse walon di 1634 ramexhné pa J. Haust). F. "chose sage, précaucion".

III. [come on viebe infinitif] dins l' ratourneure : >> fé saedje (a ene sakî): lyi fé sawè, el racsegnî. Ureuzmint k' on m' a vnou fé saedje (Motî do Coûtchant walon). Dji l' a fwait saedje di çou ki l' ratindeut (Motî del Lovire). F. "faire savoir, informer, renseigner".

| saedjesse [f.n.] cwålité d’ onk (ene) k’ est saedje. El saedjesse kimande di bén fé (Motî del Lovire). I n' a waire di saedjesse (Motî d' Bastogne). C' est ça l' sicret del saedjesse (Lao-tseu ratourné pa J. Schoovaerts). Loukîz a : avizance, sûtisté. F. "sagesse". >> dint d' saedjesse: gros dint ki crexhe après les ôtes. F. "dent de sagesse". >> crexhe d' ådje et crexhe di saedjesse: crexhe tot divnant djinti et sûti. C' est nén l' tot d' crexhe d' âdje, savoz, monparan, i fåt ossu crexhe di sadjesse ! (Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece). F. "grandir en âge et en sagesse".

| saedjmint [adv.] d' ene saedje manire. Dj' a dmoré bén saedjmint a m' måjhon (Motî d' Nivele). F. "sagement".

Mots d’ aplacaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Omonimeye & omofoneye[candjî | candjî l' côde wiki]

  • saedje 2 (plante)
  • saetch (satch & sètch si prononcèt come sadje & sadje)
  • saetchî (dji satche & dji sètche si prononcèt come sadje & sadje)
  • setch (si prononce come sèdje)

Disfondowes[candjî | candjî l' côde wiki]

saedje 
sâdje, sadje, sèdje, sâje.
saedjesse 
sadjesse, sèdjesse, sajesse.
saedjmint 
sadjmint, sâdjmint, sèdjmint, sadjmèt.

Sicrijhas ezès motîs[candjî | candjî l' côde wiki]

saedje 
sèdje [E1, E203, E212b], sech [E203], seche [E212], sâdje [C8, C106, O0, O3, O4, O100], sâje [C1, C100, C106], nén dins C9, C105, E2, E170, S0, S25, S40, 05.
saedjesse 
sèdjèsse [E1], sègess [E203], sadjèsse [O3, O4, C8], sadjesse [S117], sajèsse [S0]; nén dins C106.
saedjmint 
sâdj'mint [O4], nén dins E1, O0, S0, C106. [2]

Sipårdaedje des sinses do mot e 20inme sieke[candjî | candjî l' côde wiki]

Li prumî sinse di "saedje" (vayant, binamé) n' esteut nén eployî sol Payis d' Lidje. Dandjreus pask' il esteut rsintou come francès, et ki l' sinonime "binamé" esteut foû corant. Minme sitouwåcion el Basse Årdene avou "vayant".

Li troejhinme sinse a egzisté a Lidje e 19inme sieke (Motî da Forir), mins il esteut rsintou come on vî mot e 20inme sieke[3]

Çouci, motoit paski l' disfondowe "sèdje" est omonime di "setch", avou les marixhaedjes possibes.

Sol walon do Coûtchant, l' erîlêye disfondowe "sâdje" s' a spårdou pus åjheymint, et wangnî l' walon do Mitan.

Hårdêyes divintrinnes[candjî | candjî l' côde wiki]

Sourdant et pî-notes[candjî | candjî l' côde wiki]

  1. On l' mete pacô padrî, çou ki mostere bén k' il est adon rsintou come on calcaedje do francès.
  2. Loukîz al djivêye des motîs.
  3. Loukîz l' Motî da Haust : 2. sèdje (arch.).