Motî:xhiyî

Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di Motî:xhiyeye)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Wiktionary-logo.svg

Li mot "xhiyî" est recråxhî sol Wiccionaire

xhiyî (codjowaedje)

I. [v.c.]

1. schirer. Nos rôlans onk so l' ôte el corote... crak ! dji xheye li cou di m' pantalon (G. Alexis). F. "déchirer, éclater". >> si fé xhiyî: si fé peter (tot magnant dtrop). Il aveut dvant lu ene cabasse di fike et ndè magnive å s' fé xhiyî. Dj' aveu si télmint soe k' dj' end aveu boevou a m' endè fé xhiyî (J.P. Dumont). F. "se faire éclater".

2. finde. Il a xhiyî l' ouxh e deus d' on côp d' hepe (Motî del Hesbaye). F. "fendre".

II. [v.s.c.]

1. aveur on gros vinte presse a peter. I s' kitapéve des eures å long so bedreye, tot frexh témint k' souwéve, fåte do poleur distinkyî si osteye, roede come on bwès, presse a xhiyî (J.P. Dumont). Loukîz a : bôgyî, veler, si sboyler. F. "éclater, exploser, se rompre". >> Pete ki xheye ! : (mot po mot : çou ki bôgueye finit pa peter) dijhêye divant ene sacwè k' on va risker gros. F. "à la grâce de Dieu ; ça passe ou ça casse".

2. fé finde li cir, dins l’ ratourneure : >> i ploût a xhiyî: i ploût a saeyeas. F. "à verse".

III. si xhiyî [v.pr.] peter, si dischirer. C' est come si s' cour åreut houzé, k' i s' end åreut xhiyî (J.P. Dumont). Li curé Groyinne, ni tuze nén al djournêye k' i s' va fé, mins louke, a s' endè xhiyî les purnales, li noere gordene ki racove li waxhea (J.P. Dumont). Leyans don boere li biesse a s' endè xhiyî l' panse (J.P. Dumont).On dit eto : veler, si coschirer. F. "éclater, se déchirer, se rompre".

| xhiyî, xhiyeye [addj., purade padvant]

1. pansou, avou on gros vinte. C’ esteut des xhiyeyès chopes come on voet e tirol (M.J. Heusdain-Ancia). F. "gros, ventru".

2. gros (divant ene unité d’ tins), ki deure lontins. Il ont rastårdjî noste assôt d' tchant di troes xhiyîs cwårts d' eure (D. Salme). F. gros.

| xheye [o.n.]

1. droet passaedje dins on bwès, k' on voet bén clair inte les åbes, afroyî pa des djins u do djibî. Les ciers fijhèt des xheyes po passer. Po vey si pårt di bwès, on fjheut ene xheye inte deus stipetes. [1] On dit eto : schire. F. "fente, passage, sentier".

2. lådje plaece sins åbes, bén droete, dins les bwès, po-z arester les feus. Å bwès, les gåres avént raprôpriyî les xheyes; il î postént les tireus (J. Houziaux). F. "coupe-feu".

| xhiyåde [f.n.] schiråde. Les såjhons n' avént nole xhiyåde a rakeude (A. Lovegnée). F. "déchirure, fracture".

| xhiyeure [f.n.] schiråde. F. "lézarde, crevasse".

| xhiyisse [o.n.] plaece k' a xhiyî. F. "ruine, effondrement".

| xhiyon [o.n.]

1. wague, wache. F. "vague". >> tcherwer a xhiyons: tcherwer tot crawiant. >> Ni vindoz måy li pexhon tant k' naiveye co dvins s' xhiyon: : i n' fåt nén vinde l' oû k' est co o cou del poye (si vanter d' ene sacwè k' on n' a nén co fwait). F. " ne pas vendre la peau de l'ours qu'on ne l'aie mis par terre.". >> On n' atchete nén l' pexhon tant k' naiveye co dvins s' xhiyon: On n' atchete nén ene sacwè k' on n' a nén veyou d' ses deus ouys. F. "On n' achète pas un chat dans un sac".

2. hiket. On vî velo ki rôléve a xhiyons (Motî del Hesbaye). F. "saccade, effondrement".

Etimolodjeye et tcherpetaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

xhiyî 
loukîz a « schirer »
xheye 
sivierba
xhiråde 
cawete -åde
xhiyeure 
cawete -eure
xhiyisse 
cawete -isse
xhiyon 
cawete -on

Parintaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Omonimeye[candjî | candjî l' côde wiki]

  • schoye (poussire di schoyaedje del sipeate; chèye après Dinant)

Disfondowes[candjî | candjî l' côde wiki]

xheye 
chèye, hèye.

Sicrijhas ezès motîs[candjî | candjî l' côde wiki]

xhiyî (v.) 
hiyî [E213]
xhiyî (addj.)
xheye 
chéye [C100b], chèyes [C106]
xhiyåde 
xhiyeure 
hiyeûre [E213]
xhiyisse 
hiyis´ [E213]
xhiyon 
hiyon [E213] [2]

Sipårdaedje e 20inme sieke[candjî | candjî l' côde wiki]

xhiyî 
Coinrece Payis d' Lidje & Hôte Årdene
xheye 
Fåmene, Condroz, Payis d' Dinant.

Sourdants et pî-notes[candjî | candjî l' côde wiki]

  1. Fråzes rilevêye al copinreye di Rotchfoirt e moes d’ octôbe 2008.
  2. Loukîz al djivêye des motîs.