Motî:xhufler

Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di Motî:xhuflante)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

xhufler (codjowaedje)

I. [v.s.c.]

1. fé rexhe ene muzike, di ses lepes, sins djåzer. Tchante et xhufele et tarlatêye, puski Vo t' la tot seu e cisse carimadjoye; I n a nou moes si bea ki l' moes d' avri (R. Grafé). Tot xhuflant, li Pere Noyé a atelé ses gades et tcherdjî ses djodjowes et ses boubounes so li sclide (Y. Paquet & J. Lahaye). Cråne idêye, la, di xhufler des årguedinnes, tot codant ås fenès ceréjhes (A.Laloux). F. siffler. >> xhufler come on pinson u: come èn oujhea u: come ene mazindje u: come on måvi u: come ene siprewe u: come on råskignoû u: come on ritchåd u: come èn ôrimiele: bén xhufler. F. siffler comme un merle. >> xhufler come èn ome: sawè xhufler, tot djåzant d'ene feme (ki n' ont nén l' dujhance di xhufler). >> Ça n' si dit nén, ça s' xhufele !: dijhêye po k' on n' djåze nén d' ene sacwè ki va amoenner des margayes. Franwal: ahåyant po: "laisse tomber !" >>&nbps;come les vîs xhuflèt, les djonnes tchantèt: les djonnes ont les minmès idêyes ki les vîs, il ont rprin leu-z åbitudes. >> aler xhufler u aler aprinde a xhufler: aler al prijhon (wice k' on n' a rén d' ôte a fé ki d' xhufler).

2. tchanter, tot cåzant di sacwants oujheas. On sboirgnive les moxhons po k' i xhuflénxhe mî. Li spinsron xhufele po-z anoncî do bea tins (M. Anselme). >> leyî xhufler les oujheas: leyî berdeler les djins. Po esse binawreus, i fåt esse binåjhe, fé l' bén, et leyî xhufler ls oujheas (A. Schmitz).

3. fé èn ewiant brut tot shoflant dins on xhuflet u avou èn instrumint d' muzike. On-z etindeut bén l' trin ki xhufléve.

4. fé èn ewiant brut tot djåzant d' ene sacwè ki va rade (air, bales di fizik). Li vint xhufele på trô del sere. rl a: zûner, xhîler.

II. xhufler après [v.c.n.d.] xhufler po fé rivni (on tchén), po-z assaetchî (les båsheles). Cwand k' i xhufele après s' tchén, el fåt vey radårer. C' est nén foirt comifåt di xhufler après les cmeres.

III. [v.c.]

1. fé ene muzike tot xhuflant. I xhufléve on ptit air di bijhe. >> aler xhufler èn air al grosse måjhon u: a Sint-Linåd: aler al prijhon.

2. mostrer (ene difåte) tot shoflant en on xhuflet (tot djåzant po on djindåre, èn årbite). Dji n' aveu nén oyou k' i m' aveut xhuflé. Dins tos les cas, li djouweu di dvant ni doet måy esse metou padrî l' dierin bak, ca adon, l' årbite va dveur xhufler " opseyt " (L. Mahin). >> (fotbale) xhufler côfran, xhufler penalti, xhufler opseyt: tot cåzant d' l' årbite, xhufler po-z arester l' djeu a cåze d' ene difåte.

3. mostrer (a des djouweus, des cåzeus) k' on n' est nén binåjhe, tot djåzant di rwaitants å fotbale, å teyåte, a on metingue). I s' ont fwait xhufler al fén del pîce.

4. conter (des prôtes). I nos ndè xhufele des beles (ramexhné pa Carlier & Bal). I nd a co xhuflé, savoz (E. Dethier). I xhufele ses couyonådes a kî l' vout schoûter (A. Balle). rl a: zûner, tchanter. F. débiter (des sottises), placer (une plaisanterie).

5. traiter. I nnî a xhuflé après l' tiesse (E. Dethier). F. injurier.

6. dire setchmint. "Mi, ci n' est nén mes agnons !", xhufla-t ele, li grosse infirmire, et s' les leya-t ele an plan. F. rétorquer, répliquer.

Etimolodjeye: latén sibillare (minme sinse).

| xhuflaedje [o.n.]

1. no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion et si rzultat) pol viebe "xhufler". rl a: xhuflotaedje, xhîlaedje. Miyot ki plane, toume et rdjibele; Oujheas ricnoxhous å xhuflaedje; Hope d' on tchivrou passant dzeu lu; C' est ça les valêyes di l' Årdene (P.J. Dosimont). F. sifflement. >> xhuflaedje foû: fotaedje a l' ouxh (d'on djouweu d' fotbale). F. exclusion.

2. copurade les xhuflaedjes (t.pl.) (fotbale): tins k' a stî pierdou cwand l' årbite xhufléve et arester l' djeu. F. arrêts de jeu. >> djouwer les xhuflaedjes: djouwer ene termene di rawete, après les 90 minutes do djeu, a cåze des moumints pierdous cwand l' årbite xhufléve.

3. decidaedje d' ene difåte å droet do djeu, ki l' årbite mostere tot xhuflant. >> on xhuflaedje rikerak: on decidaedje k' on pôreut rouspeter dsu. F. une décision discutable (de l'arbitre).

| xhufleu, xhufleuse u xhufelresse [o.f.n.] li ci(ne), ou çou ki xhufele; copurade:

1. oujhea xhufleu; moxhon xhufleu: oujhea k' on lyi pout aprinde a tchanter, come li sizet, li fåbite, li pimåye (pîlåd), li tcherdonî, li pinson, li linet.

2. xhufleuse (f.) rossete tchampinne, e sincieus latén Turdus musicus, k' a on xhuflaedje pus tchantant k' les ôtes gréves.

3. canård xhufleu: sôre di canård.

| xhufla [o.n.]

1. manire di xhufler. Dj' åreu volou k' vs åriz oyou k' bea xhufla ! >> T' end as onk di xhufla ! a) To xhufleles mo droldimint; b) to xhufeles sifwaitmint bén. F. sifflement.

2. xhuflet (pitite usteye po xhufler). Å prétins, les gaméns fjhént des xhuflas k' i taeyént dins-n ene brantche di petrea (M. Georges). F. flûte rustique.

3. les xhuflas (t.pl.) gozî des oujheas tchanteus, k' il ont dandjî po xhufler. F. cordes vocales.

| xhuflåd xhuflåd [o.f.n.] xhufleu(se). F. siffleur (-euse).

| xhuflant xhuflante

I. [addj.] ki xhufele (ki fwait èn ewiant brut). Elle a ene xhuflante vwè. F. sifflant(e).

II. xhuflante [f.n.] gréve rossete.

| xhufelreye [f.n.] concert di xhuflaedjes d' oujheas.