Noer boton (penitince)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Noer boton », loukîz cial.

Li no del pûnicion a dné l' idêye do lomaedje d' ene gazete e walon

Pådje sol penitince lomêye «noer boton» et les ôtes moyéns d' pression des acsegnants disconte do cåzer walon

I shonne ki cisse penitince la a stî metowe e-n alaedje dins l' eter-deus-gueres, mins refoirceye avou ene lete toûnrece do ministere di 1952.

Esplikêye del pûnicion

Les efants ni plént nén cåzer walon e scole, mins nerén tins del recreyåcion.

Cwand l' mwaisse di scole end oyeut onk ki djåzéve walon, i lyi dnéve on sinet. Cial, on noer boton. I dveut sayî d' el ripasser a èn ôte ki cåzéve walon. Li dierin k' aveut l' sinet al fén del recreyåcion esteut pûni.

Sôres di sinet

A Arniye (Bote di Djivet, France), li disfindaedje do walon est dandjreus pus vî k' el Walonreye. Li ci u l' cene ki cåzéve walon, on lyi pindeut des shabots après s' cô.

temognaedje da André Vincent

Cwand mi mere esteut djonne, il esteut interdit d' cåzer walon e scole. Minme dins l' coû d' recreyåcion, les efants n' plént nén djåzer walon. Et on lzî meteut des shabots åtoû do cô cwand il avént dit on mot d' walon. Et mi mere… — mi grand-pere esteut mayeur, ddja e ç' tins la — et l' institutrice n' oizeut nén trop pûni mi mere. Ele vineut al måjhon et ele dijheut : «vosse feye a cåzé e walon. Fåt arester !»

A Mélin-el-Hesbaye, c' esteut ene tiesse di pougneye di fniesse ki s' aveut dismantchî.

temognaedje da Djåke Desmet

(…)Cwand l' mwaisse Vanhoof a rivnou del guere et k' il a rprins s' mestî, tolmonde diveut cåzer l' francès e scole. C' esteut obligatwere. C' esteut come ça. Mins les gaméns, al recreyåcion, bén i cåzént e walon, hin. Et li mwaisse aveut dit, e purdant l' tiesse del finiesse k' esteut tchaite. (…) Li mwaisse Vanhoof, i dinéve li tiesse a onk k' aveut cåzé l' walon. (et i l' saveut ridner a èn ôte k' aveut cåzé eto.) «et li ci ki mel rapoite, i serè pûni, et i serè pûni po tolmonde. (…)»

Vizite do mwaisse ås parints

Les mwaisses di scole et les macherseurs alént trover les parints e leu manaedje, et lzî dire di djåzer francès ås efants e l' måjhon.

temognaedje Claire Paulet

Mi fré, cwand il a stî al pitite sicole, i n' cåzéve ki walon. Et ça n' aveut nén plai al seur. Ele l' aveut dit a mi mere: (…)
— Ça sreut kéne anêye, a pô près ?
— Il a nexhou e 37, don, al guere, dabôrd : il aveut troes ans. Et ladsu, mi pere lyi dit (…). Et mi fré aveut respondou: «Bén non, la ! dj' so vosse valet !»

Gn aveut des parints k' apliként straegnmint les ricmandåcions do mwaisse, aprume les cis ki pinsént esse d' ene «hôte classe», li walon estant loukî pol «basse classe». Mins, pacô, les grands-parints estént disconte, sins l' oizeur dire, ey aprinde li walon catchetmint a leus ptits-efants. Dins l' temognaedje shuvant, li pere, prindant l' fi et l' tayon sol tchôd fwait, fota ene tchofe a l' efant, et l' espaitcha d' aler mon s' grand-pere.

On djoû ki nos n' tuzéns pus a lu, mi popa nos a etindou (djåzer e walon) et il a-st abroké foû del måjhone tot breyant k' i s' endè dotéve. I m' a dné ene boufe al gueuye ki m' a cåzu råyî l' tiesse et il a metou Pepere a l' ouxh.

Pression sol voye

On gamén aléve atchter on hé å botike, et li dmander å botikî e walon «popa vôreut bén on hé ås cwate dints». Li mwaisse di scole esteut å botike e minme tins. Il a fotou ene mwaisse berlafe a l' efant tot l' oblidjant a l' ridmander e francès.

Pression contråve

Les djins des viyaedjes, waloncåzants ni veyént nén voltî les djonnes k' avént stî e scole candjî d' lingaedje. I lzî djhént : «cåze come on t' a apris !»

(…) Mi, dj' a fwait mes umanités a Bastogne. Et cwand on rivneut å viyaedje, si on esteut deus troes eleves a djåzer eshonne, on djåzéve francès. Onk do viyaedje no djheut : «djåze on pô come on t' a apris».