Bole (astronomeye)

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Ene bole u planete, cwand c' est k' on dvize d' astronomeye, c' est on coir ciryin ki toûne (orbite) åtoû d' ene sitoele, k' est pezant ou macasse assez po-z esse arondi pa s' prôpe gravité mins nén assez po k' i gn åye ene fuzion termonucleyaire dins s' nawea, eyet k' a spoujhî foû di s' vijhnåve tos les ôtes coirs k' årént polou zels minmes divni ene bole.

A pårt les stoeles, c' est les pus gros coirs ciryins. Ele fijhèt pårteye des sistimnes solreces eyet, avou les lunes, ele polèt esse des waibiaedjes pol veye. Do côp, on studeye les boles po comprinde li tcherpinte di l' univiers eyet li diswalpaedje del veye, et po cweri après del veye so des ôtès boles ki l' nosse. D' èn ôte costé, les boles ki sont veyåves e cir del Tere ont tofer tourné les tuzances, les rlidjons eyet les filozofeyes di totes les civilizåcions. Eco enute, metans, des djins k' i gn a croeyèt kel dalaedje des boles toûne leu vicaedje, ca bén k' les sincieus n' soeyexhe nén d' acoird.

Dins nosse sistinme solrece, i gn a ût boles sorlon li definixha di l' Union astronomike eternåcionåle: Mierkeure, Venusse, li Tere, Måss, Djupiter, Satûne, Uranusse eyet Nûton (ou Neptune). Pluton a lontins stî rwaiteye come ene bole mins, dispoy 2006, elle est metowe dins les nintès boles, avou Ceress eyet Eriss.

Bråmint des boles ont des lunes ki toûrnèt åtoû. A feyes, les lunes sont pus grosses ki des boles k' i gn a.

On-z a trové, pol djoû d' ouy, di pus d' deus cints boles ki tournèt åtoû di stoeles ôtes kel solea.

Dins les boles, i gn a les boles gåzreces, grandes avou ene basse sortinance, eyet les boles rotchiveuses, come li Tere, ki sont pus ptites. I gn a eto les nintès boles, co pus ptites, ki polèt esse di rotches ou rascovrowes di glaece.

Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "bole" et "planete".