Aller au contenu

Bovrins

Èn årtike di Wikipedia.

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bovrins", alez s' vey sol Wiccionaire

Rodjès biesses
åmayes (djinixhes)

Les bovrins[1], dins l' vî walon, les rodjès biesses[2], c' est ene sôre di roemiants aclevés po l' laecea et l' tchå.

Sincieus no d' l' indje : Bos taurus

Dizo-indjes[candjî | candjî l’ côde wiki]

Les bovrins sont pårtis inte les torins (Bos taurus taurus) et les zebus (Bos taurus indicus).

Motlî[candjî | candjî l’ côde wiki]

Dins l' lingaedje corant, les rodjès biesses ont diferins nos, sorlon leu-z ådje eyet leu seke :

  • "vatche" po les frumeles k' ont ddja velé
  • "torea" u "gayet" po les måyes ki plèt siervi
  • "boû" po les amedés måyes
  • "åmaye" u "djinixhe" po les frumeles ki vont divni des vatches (d' èn an d' ådje disk' å prumî velaedje)
  • "åmea" po les måyes del minme ådje
  • "vea" po les djonnes do skepiaedje disk' a èn an; å skepiaedje, on mete di l' adire inte on vea-torea et on vea-djnixhe (/vjaɲ.niç/).[3]

Li criyaedje des vatches si lome «boerlaedje».

vatches ki boerlèt pask' on vént d' elzî prinde leu vea

Po cåzer des bovrins dins l' lingaedje corant, on dit eto "les biesses" u li "bisteu".

Les bovrins sont-st aclevés dins des ståves.

Li plaece la k' des gros menirs (rwè, princes, signeurs) aclevént bråmint des bovrins si loméve ene bovreye u ene vatchreye.

L' aclevaedje des bovrins a leyî des nos d' plaeces el Walonreye.

Mopliyaedje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Cwand ele fwait s' djonne, li vatche vele.

Cwand ele ritchesse, on dit k' ele «va å gayet».

Ele pout esse potchêye (sôteye) pa on gayet, u bén esmincêye.

S' ele ni «rbodje» pus, on dit k' elle est plinne. Ele va nouv moes.

Li dierin moes, on dit k' elle est «avanceye plinne». Adon ele asmete; c' est ene «asmetante». On ratind l' ele «casse» po waitî a leye djoû et nute, po cwand ele rivelrè.

Velaedje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Loukîz a : «Velaedje»

Maladeyes[candjî | candjî l’ côde wiki]

Loukîz a : Maladeyes des rodjès biesses

Raeces[candjî | candjî l’ côde wiki]

Loukîz a : Djivêye des raeces di bovrins

Hårdêye difoûtrinne[candjî | candjî l’ côde wiki]

Sourdants & pî-notes[candjî | candjî l’ côde wiki]

  1. Noûmot do walon avou l' cawete -rin; li ristitchî R est ossu assaetchî pa l' no d' plaece et l' no d' djin Li Bovreye.
  2. eneviè les blankès biesses; ça vout dire eto ki les viyès raeces di bovrins, so l' Årdene, todi, estént rodjes di pea.
  3. G8 a «via».