Marok

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Li Marok est on dislaxhî payis å nôrouwess di l' Afrike. Si longowe coisse so l' Oceyan Atlantike continouwe houte do stroet d' Djibraltar sol Mîtrinne Mer.

Rweyåme do Marok
المملكة المغربية

(Al Mamlaka al-Maghribiya) (ar) ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ
(Tagldit n Lmaghrib) (ber)
Drapea do Maroc 120px
(Detays)
eplaeçmint
Lingaedjes oficirs arabe, amazir (nén oficir: francès)
Mwaisse-veye Rabat
Rwè Mohammed VI

Sitindêye
 - Totå
 - % aiwe

Classé 56inme
446.550 km²
0,056%

Populåcion
 - Totå (2004)
 - Dinsité

Classé 36inme
29.950.000 dimorants.
67 djins/km²

Indepindince
 - Declarêye

(del France)
2 d' måss 1956

Manoye dirham
Coisse d' eureye
Imne nåcionå Hymne Chérifien
Dominne Internet .MA
Indicatif telefonike 212

Mape do Marok

Les payis åtoû sont li Moritanreye å sudouwess eyet l' Aldjereye a l' ess ey å sudesse. I gn a eto deus esserêyès teres espagnoles sol coisse Mediteraneyinne: Cewta et Meliya.

Å lådje del coisse Atlantike i gn a les Iyes Canariyes eyet l' iye di Madere.

Å nôr do stroet d' Djibraltar i gn a l' Sipagne (Urope).

Après ki l' ancyin Sara espagnol åye sitî dislaxhî del Sipagne ezès anêyes 1970, il a stî anecsé på Marok, ki l' conte come pårteye di s' teritwere; mins çoula n' a nén stî ricnoxhou eternåcionålmint åd triviè di l' ONU.

Djeyografeye administrative[candjî]

Li mwaisse-veye est Rabat.

Sacwantès grandès veyes : Cazablanca, Agadir, Fess, Marakech, Mekness, Tandjî, Tetouwane Asfi, El Djadida.

Li Marok est pårti e provinces.

Loukîz a :Provinces do Marok

Contrêyes natureles[candjî]

Culteure[candjî]

Fiesses: les troes djamas
Date (e marokin, pu e rfondou arabe) No e walon No so plaece (e marokin, pu e rfondou arabe) Rilevêyes
ch'har el-ftor = 1 Chawel Fiesse del didjune (li ptite fiesse) Ayid sghir = Aïd-Al-Fitr Fén do Ramdinne
12 ch'har el haj = 12 dhu l' hijja fiesse do moton (li grande fiesse) Ayid el kebir = Aïd-al-Adha On touwe li bedot
12 ch'har Miloud = 12 rabiaa el awwel Noyé moslimrece Ayid Miloud = Aïd mouloud Fiesse do skepiaedje do profete Mawomet

Ôtès fiesses et uzances[candjî]

L' achoura kimince li prumî Moharem, ki c' est l' Djoû d' l' an moslimrece (Les administråcions ont condjî). Dins les viyaedjes, do prumî å dijhinme djoû di ç' moes la, les efants vont taburiner dé les djins ki passèt po k' on lzî dene ene dringuele. Gn a eto, å minme moumint, ene uzance, ki rshonne al schiråde del Walonreye: les efants il esprindèt des ptits feus et zoupler å dzeu. N a minme des grandès djins ki potchèt avou. I pinsèt eto k' on n' serè nén malåde si on fwait çoula.

Foclore do londmwin del fiesse do bedot

Li londmwin u l' sorlondmwin del fiesse do bedot, gn a cobén on djonnea ki s' disguijhe avou des peas d' moton, et aler heyî l' viyaejde, u l' long des rotes. On l' lome sbaa btayn (setès peas d' moton) u bou jloud (li ci ås peas) en arabe marokin et herma, bou ilmawn e lingaedje amazigh. Ça rshonne ene miete a l' ancyinne uzance walone di tchessî l' vexhåd. L' uzance si piede ene miete.

uzance des dessinaedjes so les mwins (fiesses)

Li dessinaedje so les mwins u so les pîs des femes et des båsheles avou do hené. C' est des femes di mestî kel fijhèt (les naqqachat), a l' ocåzion d' ene fiesse (noices, discalotaedje) u d' on djama.


gazetes[candjî]

  • Le Matin (du Sahara) / Es-sabah (ene edicion e francès, l' ôte en arabe; gazete ki shût l' govienmint).
  • L'Opinion / El Aalam (socialisse).
  • Al ahdat al maghribiya (الأحدات المغربية, les etrevéns marokins), socialisse.

Lingaedjes et pårlers[candjî]

  • rifondou arabe: oficire, dins les scoles, li rilidjon, li djustice, les administråcions. Nén on lingaedje d' atôtchance inte Marokins, såf po sacwants po djåzer di sacwès rilidjeuses.
  • arabe marokin, cåzé pattavå, ki: e payis amazigh, wice k' il est coprind pa tos les omes et les efants ki vont e scole.
  • amazir (berbere): lingaedje di tos les djoûs dins ene pitite mitan do payis, ehåyî et acsegnî e sacwantès plaeces dispu 2003). Les cminåltés amazigh-cåzantes ki s' ont astalé dins les veyes wårdèt l' amazire al prumire djermêye di djins. Gn a troes trokes linwistikes, ki s' coprindnut a pô près n' on l' ôte: li tachelheit (on dit eto: chleu) a Nonne, li tamazight å Mitan et li rifin, a Bijhe.
  • francès (dins les sincieusès studes et les grandès societés comerciåles, ene boune mitan des medias).
  • espagnol (prumî lingaedje etrindjir a Bijhe).
  • Gn a eto l' aransiya (arabiya + faransiya) ene manire di djåzer avou des fråzes emantcheyes en arabe marokin, mins toplin des mots, et minme des fråzletes e francès (cotuzeus do cwårtî "modiene").

Manoye[candjî]

dirham (MAD), k' i ndè fåt a pô près 10 po fé èn uro. Il est pårti e 100 cintimes. Li cintime est co purade lomé franc, e sovnance do vî tins.

Gn a ene viye unité d' manoye ki sieve co dins l' vicaedje di tos les djoûs so tot l' Marok, apus k' a Bijhe. C' est l' riyal, ki c' est l' vintinmme d' on MAD. C' est l' minme sistinme ki l' ancyin contaedjes avou les sôs el Walonreye, et les douros e l' Espagne. Li riyal sieve po les contaedjes dizo 10.000 DH.

Gn a co ene pus ptite unité, k' on s' è sovént co, mins k' on n' eploye pus, li gorch.

Istwere[candjî]

Racourti[candjî]

  • onk des pus vîs rweyåmes d' Afrike, et ki l' est co asteure.
  • a stî colnijhî (dizo li statut di mambornance) pås Francès et pås Espagnols (a Bijhe et a Nonne) di 1912 a 1956.

Dinasteyes.[candjî]

Li Koutoubia d' Marakech fourit basteye do trevéns des Almoravites
  • Les Idrissides (e l' arabe : El Adarissa), avou les zultans Moulai Idriss I & Moulai Idriss II, k' avént leu mwaisse-veye a Fes, k' ont ringnî di 750 a 850 ap. Dj.C.
  • les Almoravites (e l' arabe : El Morabitoun) ki leu mwaisse tuzeu, c' esteut Abdala Ben Yassine, et leu prumî rwè, Youssef Ben Tachfint, k' avént leu mwaisse-veye a Marakech; i ringnît tins do 11inme sieke. I vnént do Sara. I djåzént amazir. I bastixhît troes rlomés monumints, cåzu pareys : li Koutoubia a Marakech, l' Xhiralda a Seveye (Sevilla), eyet l' nén tote fwaite Tour Hassan a Rabat.
  • Les Almowådes (e l' arabe : El Mohahidoun) ki leu mwaisse tuzeu, c' esteut Mawoumet Ben Toumert, et leu prumî rwè, Abdelmoumen Ben Ali El Goumi, k' avént, avou, leu mwaisse-veye a Marakech; i ringnît e 12inme sieke.
  • Les Merinites (e l' arabe : El Meriniyoun), ki leu prumî rwè, c' esteut Abou Yacoub Youssef, ki ravént leu mwaisse-veye a Fes; i ringnît å 13inme sieke.
  • Les Watassites (e l' arabe : El Outtassiyoun). C' esteut des minisses des Merinides, mins k' ont-st askepyî leu prôpe rweyåme a Bijhe do Marok, avou Hassoun El Wattassi come prumî rwè et todi Fes come mwaisse-veye. Çoula s' passéve eto e 13inme sieke.
  • Les Saadyins (e l' arabe : Es Saadiyoun), k' avént, so ç' tins la, adjinçné on rweyåme a Nonne, avou Marakech come mwaisse-veye. Il ont rwangnî tot l' payis ås Watassides. Li pus grand rwè di cisse dinasteye la, ci fourit Ahmed Mansour Saadi, eteré a Marakech. I ringnît e 16inme sieke.
  • Les Alawites (e l' arabe : El Aalawiyoun) vinît do Sara Levantrece (Sijilmassa), et si djhèt dischindants do profete Mawoumet. I ringnît a pårti do 17inme sieke, et s' sont i co mwaisses asteure. Les pus cnoxhous di leu rwès :
    • Sidi Mawoumet Ben Abdella, k' a evoyî bråmint des ambassadeurs e l' Urope.
    • Moulai Ismayil, k' aveut s' mwaisse-veye a Meknes.
    • Hassan I (fén do 19inme sieke); i ricnoxha onk des prumîs les Estats-Unis d' Amerike.
    • Mawoumet (Mohammed) V, k' a dislaxhî l' payis del mambornance des Francès.
    • Hassan II, k' a dmoré rwè cåzu 40 ans (1960-1999).
    • Mawoumet (Mohammed) VI, k' est li rwè å djoû d' ouy.

Rilidjons[candjî]

L' islam est rlidjon d' estat; tchaeke djin skepieye di parints marokins est oblidjeye del shuve, apus ki s' ele provént del kiminålté djwive (50.000 djins).

Economeye: sacwants chifes.[candjî]

  • Les cwénzinne des ci (cenes) ki sont a l' Estat riprezinte 13 åcint do P.I.B. (c' est pår di trop: l' Edjipe n' est "k' a" 11 %).
  • Skepiance: foirt baxhaedje do nombe d' efants pa feme k' est a l' ådje d' end aveur inte li cminçmint des anêyes 1980 (5,7), eyet l' anêye 2000 (2,5).
  • Å rcinsmint di 2004, les Marokins estént diviè 29.950.000. Gn aveut eto 52.000 etrindjirs. Les djins des veyes, c' esteut 55 åcint di tote li populåcion. Cazablanca tote seule, aveut 3 miyons et dmeye di dmorants.

Rilomêyès djins do Marok[candjî]