Li langue nåcionåle (powinme)

Èn årtike di Wikipedia.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

«Li langue nåcionåle», c' est èn arimé scrît pa Tchåle-Nicolai Simonon po préjhî l' uzaedje do walon.

Il est lomé li "langue nåcionåle" di çou k' on va lomer pus tård (1844) Walonreye.

Li powezeye date do tins des Holandès, divant 1830, dabôrd.

Tecse e rfondou[candjî | candjî l' côde wiki]

Li langue nåcionåle
I.
On-z ôt pårler ås Bas Payis
Di totes sôres di lingaedjes.
Vinoz vier cial, alez vier la,
C' est on novea ramadje.
On-z ôt flamind, almand, francès,
Holandès. Kimint, diåle,
Pout on pretinde ki l' holandès
Soeye nosse langue nåcionåle !?
II.
On lingaedje, c' est on vraiy sovrin
Ki ringne so s' teritwere.
I wåde ses limites, et s' terén,
Et dvins, les mintént foirt
On lingaedje, minme ritche et pouxhant,
Respectêye si vijhnaedje.
Il est bén råle ki so cint-z ans
Il î wangne on viyaedje
III.
Si vos prindrîz, vos, grands sovrins,
Li lingaedje po modele,
Vs respectêyrîz mî vos vijhéns,
Vs åriz l' påye avou zels.
Les peupes n' årènt nén a plorer
Tos vos ravadjes di guere,
Ni tant d' cint meyes omes axhorés
Po sacwants bokets d' tere.
IV.
On dene bén des lwès a ene nåcion
Mins nén èn ôte lingaedje.
Li sinne bråve les revolucions,
Les gueres et les ravadjes.
S' ene ôte nåcion nel vént tchessî
Ådfoû di s' tere natåle,
Todi s' lingaedje s' î fwait oyi;
Todi s' langue nåcionåle.
V.
Lidje est walon, Tongue est flamind
Ces deus vijhinès veyes
Ont-st avou li minme govienmint,
Tofer el minme patreye.
Tongue n' a djamåy pårlé walon,
L' lingaedje del capitåle,
Et a todi pårlé tîxhon :
C' est s' lingaedje nåcionå.
VI.
Après tos ses fameus espwès,
Totes ses victweres briyantes,
Bonapåre vola kel francès
Fouxhe li langue di l' Olande.
Ene si tant disråjhnåve volté
A lu-minme fout fatåle.
Les peupes vindjît leu liberté
Et leu langue nåcionåle.
VII.
Vicans don, mes concitweyins,
Eshonne e nosse Rweyåme
E pårlant, tot nos inmant bén,
Tchaeconk nosse prôpe idiome.
Pårlans francès, flamind, almand,
Holandès, c' est ewål.
Pårlans nos propès langues, pårlans
Nos cwate langues nåcionåles.
VIII.
Tot pårlant ene langue di cesses-lales
Ki s' pårlèt e rweyåme,
On citweyin des Bas Payis
Pårlêye å Rwè Wiyåme.
Po-z etinde ses concitweyins,
Nosse bon rwè liberå
A-st aprins, et s' pårlêye-t i bén
Nos cwate langues nåcionåles.
IX.
Les lingaedjes vikèt lontinnmint
Tot candjant kécfeye foirt.
On pout bén dire ki ces sovrins
Ont l' åme plakêye e coir.
Et si, å dbout d' deus troes meye ans,
I gn end a ki sont moirts,
I leyèt todi des efants
K' ont des airs di leu pere.
X.
Tot lingaedje markêye ses sudjets
Crexhou dvins ses limites;
Imprime so leu linwe on catchet
Ki djamåy ni les cwite.
Po tot l' monde, il ont bea cori,
Pårler kéne langue ki ç' soeye,
Li catchet les fwait cnoxhe todi
Tré k' i drovèt leu gueuye.
XI.
On lingaedje-rwè a des vices-rwès
Sins nombe, e si rweyåme.
Ces vice-rwès si lomèt "patwès",
"Diyalekes" ou "idiomes".
Tos ces lingaedjes sont les efants
D' on vî lingaedje k' est moirt.
Li Rwè meprijhe ses frés portant
Fait a mzeure k' i dvént foirt.
XII.
On lome "walon" tos les patwès
Ki l' France a el Beldjike.
Li mot "walon" vout dire "gålwès"
Èn on lingaedje antike.
Les lidjwès, come tos les Walons
Ont les Gålwès po peres
Et ci n' est nén les Eburons,
Tot distrûts so leu tere.
XIII.
Nos ancyins mwaisses, les grands-popas
Di l' Impreur Tchårlumagne
Avént a Djoupeye, a Hesta,
On palå el campagne.
Si leus shuveus î årènt tnou
Todi leu coû rweyåle,
Li lidjwès sereut-st ådjourdu
Ene grande langue nåcionåle.
XIV.
So les mapes, on voet tot l' terin,
Des pouxhances, grandes et ptites.
Mins pocwè don n' î voet on nén
Les langues et leus limites ?
Di la provént li marixhmint,
D' èn oteur principå :
Wåtî Scott nos dene li flamind
Po nosse langue nåcionåle !
XV.
Èn ome, lon erî di s' pårler,
Et kel rigrete kécfeye,
Kéne djoye por lu, s' i pout vey
On bråve ome di s' patreye !
I fjhèt camaerade, i s' pårlèt
E leu patwès natål.
Et les deus bons cours trefilèt
Å lingaedje nåcionå.
XVI.
Inte l' onk et l' ôte po s' fé oyi
Ké lingaedje doet on prinde ?
N' est ç' nén l' ci k' on pårlêye li mî
Et k' on pout l' mî comprinde ?
Ås ovrîs et ås payizans,
Pårlans leu prôpe lingaedje
Ostant k' possibe, si nos n' volans
K' i prindexhe boû po vatche.
XVII.
On curé d' viyaedje a pretchî
Bén lonmint a grand messe.
Les payizans n' ont fwait k' båyî
Divant s' pirlodje francesse.
I n' ont rén ritnou di s' siermon,
Rén comprins di s' moråle.
- Monsieu l' pretcheu, pretchîz walon :
C' est leu langue nåcionåle.
XVIII.
Schoûtez plaitî cist avocåt
Ki fwait des grandès djesses.
I pinse, avou ses gros macås
Pårler bén l' langue francesse.
Tos ses curs et s' baståd djårgon
Fjhèt rire li tribunå.
- Binamé ome, pårlez walon;
C' est vosse langue nåcionåle.