Odissêye

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Odissêye », loukîz cial.

definixha

On papîscrît d' l' Odissêye

L' Odissêye (do grek «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» ^{aschoûtez lu}, li prôpe no d' Ulisse) , c' est ene epopêye e vî grek k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé Homere.

C' est li spoûle da Ulisse, on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins.

Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye.

Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa Albert Maquet et pa Tchåle Djosrand.

Racourti

Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, Itake ki pårticipe al guere di Trwè. C' est lu k' enonde l' idêye do tchvå d' Trwè.

Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves.

So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû.

Voyes di l' Odissêye

Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts.

• 
• 
• 
• 
• 

racontaedje des troes prumîs ponts pa Léon Thomas

Li pont limero 1, c' est, come di djusse, Trwè, e l' Tourkeye d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze bateas.

Mon les Kicônes

Les Greks batèt les Kicônes

Li pont l° 2, c' est e l' Trace, mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks piyèt ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des moudes : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé vignuron. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.

Mon les magneus d' lotusse

Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene lintile et si gosse rishonne å ci d' ene date. Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse.

Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas.

On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' Tunizeye d' asteure, e l' iye di Djerba. Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' Libeye, ucobén e l' Dalmaceye.

• 
  Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse
• 
  Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice

Mon do ciclope

våze avou Ulisse sospindou a on bassî

li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu

Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' ciclope. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ Sicile. D’ après des ôtes, i sont dins l’ baiye di Nape.

A tere, i voeynut l' trô d' rotche. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do froumadje ; i veyèt do laecea ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la.

Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu.

Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del bôme. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al guere di Trwè, k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzès croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne.

Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi.

Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan.

Li londmwin al pikete do djoû, li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinti dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme et i s' mete la tot rawårdant ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes berås eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse.

I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon).

Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont presse a s' ebarker, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou.

Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on rotchî et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.

Avou Eyole

I vont rescontrer Eyole, li diè des vints. Eyole kimande å bon zuvion di shofler viè Itak. Il a reclôs tos les vints contråves dins ene djusse k' i dene ossu a Ulisse, et k' i n' fåt sortot nén drovi.

Il est cåzu rarivé, tantea k' i savèt noder les hinêyes do pwin ki cût. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. I pinsèt k' c' est des djowions. Et i profitèt k’ Ulisse doime po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Mins Eyole ni sait pus rén fé por zels.

Emon les Lestrigons

Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Lestrigons. C’ est des adjeyants magneus d’ djins, k’ on plaece sovint e l’ Sardingne.

Les Lestrigons distrujhèt a côps d' grossès pires onze des doze bateas del flote, k' estént dins ene baiye retourêye di hôtès falijhes. I touwèt tos les omes u les hiner e l' mer. Li batea d' Ulisse n' esteut nén avou ls ôtes. C' est l' seu ki schape al rascråwe avou Ulisse et tos ses omes d' ekipaedje.

Amon Circé

Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a pourceas. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin.

Les sirinnes

Après c' est les sirinnes. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes.

On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea.

Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén.

• 
  Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes
• 
  minme sinne, på John William Waterhouse, 1891

Calipso

Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ iyreye di Male. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope.

Corfou

Après Male, c’ est Corfou.

Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant.

Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon.

Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do mouze. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles.

Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir.

Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut. C' esteut insi li lwè di Dzeusse (li rwè des diès).

C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake.

Boket foû do live

Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet.

Li moirt do tchén
Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene,
I n aveut la djondant on tchén tot long stindou.
So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes.
C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî
Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi.
Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels
Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû.
Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon.
I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî,
E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets
Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres.
I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene.
Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu,
So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes,
Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop !
Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme
Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén :
" Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene!
Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint
S' il esteut si subtil po cori so l' djibî !
Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon
Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?"

Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit :
"Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis.
Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle
Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere !
Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere !
Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse,
I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk !
Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé
Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne.
Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus
I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe !
Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse...
Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa,
La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !

Ôte pårt, dins les belès-letes e walon

Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne

Sol sitroete plake «Li ptite gayole», Julos Beaucarne a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri.

Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.

Hårdêye difoûtrinne

Ôte ratournaedje, da Albert Maquet (so l' Aberteke)