Toubak (plante)

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "toubak", loukîz cial
Muzêye do toubak a Yåle

Li toubak, c' est ene plante k' on ahive po ses foyes, po fé do toubak a foumer.

No d' l' indje e sincieus latén : Nicotiana tabacum.

toubaks riplantés
on toubak k' a ddja monté a fleur

Coûteure do toubak[candjî | candjî l' côde wiki]

Coûtivaedje el Walonreye[candjî | candjî l' côde wiki]

El Walonreye, gn a yeu on måye coûtivaedje di toubak so Smwès di 1900 a 1960.

Semaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Les grinnes di toubak sont des foirt pititès grinnes. Ele estént semêyes dins des coûtches. Ces coûtches la estént fwaites po k' on poye mete des cwåreas dsu, po cwand i ploût ou k' i gruzele. Come di djusse, cwand gn a do solea, on les rsaetche les cwareas, po-z enairi. Mins après 15 dj. troes samwinnes, vos atrapez ddja des plantes come des ptitès salådes.

Riplantaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

A ç’ moumint la, cwand il ont 7, 8 cm di grand, on les pout displanter po ls aler mete dins les tchamps. On roisteye totes les veulires ; on prind les plants d’ toubak, on les mete dins ene banse ou dins ene resse, et on les va moenner po les planter dins les tchamps.

Faleut on tchamp ki soeye bén rabouré, bén îrpé, bén netyî ossu. Ki ça soeye plat ou non, ça n’ a pont d’ impôrtance. Mins il inmént cwanlminme bén d’ awè des tchamps cwårés ou rectingulaires, paski les accizyins vnént conter les toubaks dins l’ tchamp. S’ i gn aveut des tchamps avou des paltonaedjes (des royes ki vont e rastrindant), ça fjheut des rujhes por zels conter les plantes.

Li prumire tchôze k’ i faleut fé cwand on-z aveut bén travayî l’ tchamp, avou ene harke (on grand rustea k’ on direut), el faleut lugnî (fé des royons). Les dints del harke estént metowe tos les 40 ou 50 cm, ça dipindeut di vosse plantaedje.

Si vs plantîz a 40, so èn ectåre, vos è plîz mete 40.000. Si vs plantîz a 60, ci n’ esteut pus k’ 30.000.[1]

Crexhaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Cwand les toubaks sont rprins, on n' a pus waire a fé disk' å djetonaedje.

Djetonaedje et arestaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

djetons

Djetoner, c’ est rsaetchî les djetons. C’ est å moes d’ awousse.

Les djetons, c' est des rdjetaedjes ki vnèt a l' axhale des foyes. C’ est èn ovraedje ki n’ est nén foirt ragostant. Et i l’ fåt fé deus côps, paski ça rvént. C’ est on niche ovraedje, ca cwand vs av ovré troes munutes ladvins, vs avoz on milimete di nichté so les mwins. C’ est ene placante crasse ki vos n’ savoz rawè.

Et, å dierin djetonaedje, on casse padecô bråmint des foyes.

Et pu, al fén do moes d’ awousse, kiminçmint do moes d’ setimbe, on ls arestêye, dj’ ô bén k’ on lzî côpe li tiesse po n’ nén k’ i vnexhe a fleur. Et ki les foyes vinexhe pus grandes. Et ki les foyes vinexhe pus grandes.[2]

Côpaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Å cminçmint, on prindeut ene seccion d’ fåtcheuse ; on l’ ataetchive a on ptit mantche – c’ esteut come on coutea avou ene lame triyingulaire - ; on clintchive ene miete li toubak et on côpéve e tapant on côp setch å pî. El faleut côper bén a raeze, pask’ ôtrumint, on n’ aveut nén les foyes do dzo. Les foyes do dzo, elle estént bén sovint djaenes. Ele n’ estént nén beles (on djheut les foyes di såvlon). Mins pusk’ on n’ pleut rén taper evoye, i faleut cwanlminme k’ on les ramasse après.

Mins on côpéve padecô l’ toubak ådzeu des deus foyes di såvlon. Ça dipindeut di l’ abeyisté do côpeu. Après, on-z a yeu des cizeas esprès po côper l’ toubak, k’ on loméve des foixhes. On meteut ça dins l’ pî, et pu on côpéve, come avou ene cizete. On pô come on cizea d’ håye, mins les deus bokets del lames estént bråmint pus courts. I fjhént djusse cénk shijh cintimetes, djusse po côper l’ toubak.

Tcherdjaedje et distcherdjaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

tcheriaedje eviè les bårs di setchixhaedje (onk noû basti, å fond)

On prind on toubak avou ses deus mwins ; on l’ ripoize sol lene do dzo ; on prind les deus, et on les rpoize co sol troejhinme. Si vs avoz des grandès mwins, vos l’ ploz co fé on côp. Et on fwait des pakets d’ shijh, u des pakets d’ ût, k’ on waite di mete po leyî on passaedje di tcherete etur les lenes. Après, on vént avou l’ tcherete, et on lzès tchedje sol tcherete. Cwand on-z a des djins assez, elzès fåt bacouler dvant l’ måjhon. Po-z awè åjhey distcherdjî, on meteut des coxhes dins l’ fond del tcherete, tot leyant passer les buks padrî. C’ est des ptitès brantches d’ åbe k’ on va côper dins les bwès, vetes. Et mete les toubaks ladsu. Adon, cwand on arivévé al måjhon, on fjheut aler l’ tcherete a cou, on avancive e trinnant l’ tcherete, et on sayive di ritni les foyeas. Come ça, tot arivéve par tere e minme tins et on les pleut piker. Mins padecô, on les laixhive sol tchår po les mete so les boudriyos. Ça dpindeut on pô. Nozôtes, djenerålmint, on les bacouléve divant l’ hangår.

Pindaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

ås måjhons[candjî | candjî l' côde wiki]

toubaks pindous après les måjhons

On prindeut ene aweye ey on fi, et on l’ passéve dins les côtes des foyes. Et on ls efiléve, come so des guirlandes, si on vout.[3]

ås souwinnes[candjî | candjî l' côde wiki]

souwinne å toubak dilé Yåle

So Smwès, les hangårs a souwer estént dilé les tchamps. Mins so les Hôteurs, c’ esteut les tcheris ordinaires, k’ on aveut metou des grandès pietches sol longueur, espacêyes d’ 1m.20, po-z î pinde les boudriyôs.

Les boudriyos, c’ est des ptits bwès, di sapén bén sovint, avou des godjons des deus costés po piker les toubaks dissu. A môde discalêye : onk d’ on costé, pu onk di l’ôte, on pô pus lon. Di façon a poleur ataetchî les toubaks après et les mete e setchixhoe.[4]

Sourdants[candjî | candjî l' côde wiki]

  1. Yvon Barbazon, Scoles di Bive, scoles pås scolîs do 1î d' avri 2015.
  2. Yvon Barbazon, Li Rantoele 74, esté 2015.
  3. Yvon Barbazon, Li Rantoele 75, waeyén-tins 2015.
  4. Yvon Barbazon, Li Rantoele 74, esté 2015.