Tchén

Èn årtike di Wikipedia.

Li tchén, c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, k' a stî aclevêye dispu lontins.

Li frumele si lome ene lexhe (eto, ene tchene). Les djonnes des tchinots u biesmint, des djonnes di tchén.

Li tchén sieve po wårder les måjhons, les biesses (tchén d' bierdjî, tchén d' vatche) u come kipagneye des djins. I pout eto saetchî des atelêyes (tchén d' tcherete, tchén di sclide). Dins sacwants payis come li Chine, on l' acleve po s' tchå. C' est eto ene biesse di labo.

On tchén ki n' a pont d' mwaisse est lomé on "tchén d' corote".

Li tchén provént do leu. C' est l' minme sincieus no : Canis lupus familiaris

Li tchén a dné l' famile des tchinidîs.

Li mot tchén rivént dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.

Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "tchén", "tchinot" et "lexhe".

Ådvins 1 Raeces di tchén 2 Mopliyaedje 3 Kitchinaedje des tchéns 4 Passêyes 5 Maladeyes des tchéns 6 Motlî walon des tchéns

[candjî] Raeces di tchén

• tchén d' vatches
  • bouvtî des Flandes
• tchéns d' bierdjî
  • tchén-bessi
  • tchén-leu
  • bierdjî bedje (inte di zels li Malinwès)
• tchén d' tchesse
  • brake
  • tchén d' terî
  • fok
• tchén d' wåde
  • bouldoke
• tchén di cpagneye
  • tchén-milou

[candjî] Mopliyaedje

Li lexhe va a tchén deus côps so l' an. Adon, gn a ene miete di sonk ki sûne di s' nateure. Ele dimeure e tcholeur ene cwinzinne di djoûs, mins gn a k' les dierins ût djoûs la k' elle acceptêye li måye. Ele dimeure prindåve tote cisse termene la. Dabôrd, ele pout esse plinne di deus u troes måyes diferins.

Ele va 62 djoûs.

Cwand ele fwait les djonnes, on dit k' ele tchintêye. Si elle a yeu ene peclêye di tchinots, on dit, dins l' lingaedje corant k' elle a racatchinté.

[candjî] Kitchinaedje des tchéns

Les tchéns d' tcherete estént sovint må sognîs, po çou k' i travayént.

Les tchéns d' corote estént sovint kitchinés des efants. On lzî emantchive des tchesse-cawe. Udonbén, les neyî pol plaijhi.

Dins bråmint des payis, i dvèt esse apicîs des tchampetes et epweznés.

Alére:Li Houlot (Dieudonné Salme) pp. ....

[candjî] Passêyes

[candjî] Maladeyes des tchéns

Pådje a pårt po les maladeyes des tchéns

• må d' araedje
• maladeye di Carré
• tîfusse do tchén
• viers des boyeas
  • vier solitaire do kisse idatike
  • vier solitaire do tchén ås pouces
  • ronds viers do tchén
• forrimplixhaedje des glandes di l' anusse
• Siplawnaedje del hantche

[candjî] Motlî walon des tchéns

Loukîz todi a : J.J. Gaziaux, Des gens et des bêtes, p. 263-267.