Tifinar

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
tite en alfabet tifinar (ⴰⴳⵔⴰⵡ, Agraw) d' ene gazete amazir do Marok

Li scrijha tifinar (ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖⵜ, tifinaght, en amazir), c' est en alfabet speciål po scrire les lingaedjes amazir u berbere.

Ci scrijhaedje la a stî eployî pås Touwaregs dispoy pus d' 2.500 ans. Il est co pratiké asteure e Tchad ey e Nidjer, la k' ene pitite gazete culturele est eplaidêye mitan e francès, mitan e tifinar.

Divant l' 3inme sieke il esteut pus lådje sipårdou, ey eployî pa tos les Berberes so tote l' Afrike bijhrece, disk' ås Iyes Canareyes.

Å Marok, il esta ricnoxhou come alfabet po raprinde l' amazir dins les scoles e 2002.

L' alfabet tifinagh fourit-st ecôdé dins unicôde å mitan d' l' anêye 2004, dins l' espåce d' ecôdaedje U+2D30—U+2D7F.

Istwere des tifinar[candjî]

sicrijhaedje libike[candjî]

Les prumirès modêyes do scrijhaedje, k' on lome sicrijhaedje libike, ont aparexhou å 6inme sieke divant Djezus-Cri. Toplin des sincieus pinsèt ki les tifinars ont, come tos les ôtes alfabets di ces payis la, leu sourdant dins l' alfabet fenicyin; mins i n' sont nén tertos d' acoird. End a ki pinsèt ki les tifinars pôrént aveur copyî l' alfabet des fenicyins eyet co èn ôte sicrijhaedje diferin. Ou co des cis ki pinsèt ki ça pôreut esse ene edvincion pår berbere et k' i n' årént prin des Fenicyins fok l' ôre alfabetike. Po les cis ki pinsèt ki ça åreut stî rcopyî des Fenicyins, l' etimolodjeye di tifinagh (k' est on pluriyal), ça sereut les (letes) fenicyinnes.

I gn a deus sôres di scrijhaedje libike, li ponantrece eyet l' coûtchantrece.

Li cogne coûtchantrece a stî eployeye åd dilong del Mîtrinne Mer a pårti del Cabileye disk' å Marok eyet les Iyes Canareyes, dismetant kel cogne ponantrece a stî eployeye dins l' Constantinwès, en Aurès, ey el Tunizeye.

I gn a kel cogne ponantrece k' a stî dichifrêye pol moumint, plamor k' i gn a bråmint di tecses bilinwes punike-libike. On cnoxhe li valixhance di 22 senes so 24.

D' après Février (1964-65), li cogne coûtchantrece sereut co pus viye, dismetant kel cogne ponantrece s' åreut raprotchî do scrijhaedje punike.

Çou k' on sait do scrijhaedje libike:

  • c' est èn abdjade, ki note fok les cossounes
  • les dobès cossounes (djeminåcion) n' est nén notêye
  • li cogne coûtchanrece a 13 letes di pus
  • les tecses sont å pus sovint des dicåçtaedjes ou des epitafes, foirt courts.
  • li sinse do scrijhaedje n' est nén todi l' minme. Mins c' est å pus sovint scrît d' astampé, do dzo viè l' copete, avou on mot etir u nén so tchaeke roye.
  • kékes letes permetèt di saveur ki c' est l' kimince d' ene roye; on lome ces letes des letes directresses, ou des senes directeus.

tifinar do Sara[candjî]

Les tifinar do Sara, eto lomés libico-berbere ou co vî touwareg sont l' etape shuvante do scrijhaedje. I gn a sacwants senes di pus, etur zels on trait d' astampé po noter ene voyale /a/ al fén des mots.

Ci scrijhaedje la a stî eployî po scrire li vî touwereg, mins on n' etind nén enute ces tecses la. Les dierins bokets d' tecses sicrîts inla l' ont stî dviè les anêyes 1600-1700.

On n' kinoxhe nén bén l' manire ki l' passaedje do libike åzès tifinars do Sara s' a fwait. Motoit bén ki les deus ont egzisté l' onk a costé d' l' ôte. On n' sait nén nerén si l' aparintaedje si doet fé avou l' libike ponantrece oudonbén l' coûtchantrece.

C' est P. de Foucauld k' a trové les valixhances des senes do scrijhaedje des tifinars do Sara.

tifinars touwaregs[candjî]

Grosse pire a l' intrêye del veye touwareg di Kidal, å Mali, sol hintche li scrijhaedje e tifinars (kdl)

C' est li scrijhaedje eployî co asteure påzès Touwaregs. I gn a des diferinces dins les valixhances des letes, ki corespondèt åzès diferinces fonetikes inte les diferins diyalekes, eyet kékès variantes di cogne, mins nouv côps so dijh, c' est l' minme sistinme eployî totavå, eyet les cis ki savèt lére etindèt åjheymint les tecses sicrîts dins èn ôte pårler touwareg.

noû-tifinars[candjî]

Scrijha do son ch

Al fén des anêyes 1960 l' Academeye Berbere va diswalper on scrijhaedje pol lingaedje berbere, a pårti des tifinars touwaregs tot radjoutant sacwantès letes. I fourît spårdous emey les vicantisses del tuzance berbere, å Marok eyet l' Aldjereye, et co emey les abagués e l' Urope (copurade a Paris).

I gn a yeu sacwantès modêyes ene miete diferinnes, po sayî d' amidrer ou d' coridjî des sacwès; emey zeles, li propozaedje da S. Chaker, ki va esse li soûmint do prumî normålijhaedje oficir des noû-tifinars, fwait pa l' Institut Royå del Culteure Amazir do Marok (IRCAM).

Tos les scrijhaedjes noû-tifinars si scrijhèt di hintche a droete, tot notant totes les voyales.

normålijhaedje unicôde[candjî]

A pårti del modêye 4.10 d' Unicôde, les tifinars sont-st ecôdés dans l' fortchete di U+2D30 a U+2D7F.

Blok tifinar dins unicôde
Côde +0 +1 +2 +3 +4 +5 +6 +7 +8 +9 +A +B +C +D +E +F
U+2D30 2D30.png 2D31.png 2D32.png 2D33.png 2D34.png 2D35.png 2D36.png 2D37.png 2D38.png 2D39.png 2D3A.png 2D3B.png 2D3C.png 2D3D.png 2D3E.png 2D3F.png
U+2D40 2D40.png 2D41.png 2D42.png 2D43.png 2D44.png 2D45.png 2D46.png 2D47.png 2D48.png 2D49.png 2D4A.png 2D4B.png 2D4C.png 2D4D.png 2D4E.png 2D4F.png
U+2D50 2D50.png 2D51.png 2D52.png 2D53.png 2D54.png 2D55.png 2D56.png 2D57.png 2D58.png 2D59.png 2D5A.png 2D5B.png 2D5C.png 2D5D.png 2D5E.png 2D5F.png
U+2D60 2D60.png 2D61.png 2D62.png 2D63.png 2D64.png 2D65.png                   2D6F.png
U+2D70                                

comparåjhon des tifinars[candjî]

Li tåvlea shuvant mostere l' adire inte les tifinars normålijhîs pa l' IRCAM, les cis d' l' Academeye Berbere, eyet les cis eployîs pås Touwaregs. Come on l' pout vey, les diferinces inte les letes touwaregues eyet les neyo-tifinars c' est po les letes touwaregues ki sont des etroclas d' troes, cwate ou cénk ponts; l' adire inte l' alfabet IRCAM eyet l' alfabet AB est foirt tene.

On pout eto vey ki c' est nén clair dins l' sicrijhaedje touwareg kimint scrire les sons g/gh/x.

val. IRCAM AB Touwareg
a
b
c
d ⴹ/ⴸ
e
f
g ⴳ/ⴴ/ⴶ
gy ⴶ/ⵊ/ⵘ
gh ⵗ/ⵘ
h
i
j ⵌ/ⵋ/ⵣ
k
l
m
n
ny
q ⵈ/ⵗ/ⵆ
r
s
t
u
w
x ⵆ/ⵈ/ⵗ
y ⵢ/ⵉ
z
ⵣ/ⵌ/ⵤ

Eployaedje å Marok[candjî]

live en amazir, avou les deus scrijhaedjes, tifinar et latén

I gn a-st avou des grandès bates po saveur ké scrijhaedje eployî; d' on costé les wårdiveus ki vlént eployî l' alfabet arabe, come on a todi fwait dispoy la ddja sacwants siekes, eyet les modierniveus ki volént eployî èn alfabet latén ene miete candjî, paski, sapinse zels, on n' pôreut viker l' modienté k' avou cist alfabet la. Å Marok, l' IRCAM a tchoezi ene troejhinme voye, li cene purmint amazire des (noû-)tifinars. L' alfabet tifinar eployî å Marok a stî normålijhî, eyet les tifinars (ossu bén les cis d' l' IRCAM, ki les letes touwaregues eyet les ôtes noû-tifinars) ecodés dins unicôde å mitan d' l' anêye 2004, dins l' espåce d' ecôdaedje U+2D30—U+2D7F. Çoula drova grand å lådje les ouxhs del modiernité po ci vî scrijhaedje la.

Apriyesse avou li scrijha tifinar e Marok[candjî]

Les prumirès scoles moennreces (ene trintinne) ont cmincî a l' acsegnî e 2003-2004.

E l' anêye di scoles 2004-2005, bråmint des scoles di l' Estat l' acsegnnut, et gn a des lives po fé. Les djins n' ont waire trové a rdire. I pinsèt ki li scrijha di l' amazir a todi stî insi, a môde d' on "scrijhaedje tchinwès". Les tchinnes di tévé do payis ont sovint mostré des rpoirtaedjes la k' les scolîs et scolresses sicrijhnut eyet prononcî des mots en amazir.

Eployaedje ôte pårt[candjî]

Les tifinars touwaregs sont eployîs co e Tchad ey e Nidjer, la k' ene pitite gazete culturele est eplaidêye mitan e francès, mitan e tifinar. Mins, al diferince di çou k' si fwait asteure å Marok, i n' a nén di scolaedje, eyet pô d' djins el savèt scrire (sovint d' pus d' femes ki d' ômes, ki ces cis scrijhèt pus voltî en arabe)

Mågré kel ravicaedje des (neyo-)tifinar åye sitî fwait pa des berberes d' Aldjereye, i scrijhèt å pus sovint avou l' alfabet latén, wårdant les tifinars po les tites, les afitches; dj' ô bén pus come simbole ki come scrijhaedje di tos les djoûs; mins ça pôreut motoit candjî avou l' egzimpe marokin.

I gn ourit eto ene waibe-gazete tunizyinne ki parexha ttafwaitmint e tifinars (håynés avou des imådjes, c' esteut kékès anêyes divant k' les tifinar soeyexhe dins unicôde).

Difoûtrinnès hårdêyes[candjî]