Fonnet d' Urope

Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di Fonnet)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "fonnet", loukîz cial
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "fotchrê", loukîz cial

Wiktionary-logo.svg

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "fonnet", alez s' vey sol Wiccionaire

fonnet so ene plante

On fonnet d' Urope u fonnet uropeyin (on dit eto : wesse di tchvå, fotchrê, inglès)[1], c' est grosse wesse avou on traite awiyon.

No d' l' indje e sincieus latén : Vespa crabro

Discrijhaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Il est 20 a 32 mm long, mo pus gros k' ene wesse d' Urope (20 a 32 mm).

Ses deus crombès antenes lyi dinnut s' no e walon (fonnet, fotchrea, pitite fotche), ey e-n inglès et neyerlandès (hornet, pitite coine).

Ses aiyes sont rodje-orandje. Li vinte est roylé bron et djaene.

Vicaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

wespireye

Li fonnet bastixh si wespireye dins les tchabotes; rålmint dins tere. Les måjhires del wespireyes sont djaene rodje. C' est totès plakes metowes ene dissu l' ôte, po fé on cilinde.

Tins d’ l’ ivier, les meres fonnetes si catchèt dins tere u dins on vî stok d’ åbe tot pouri. Ele ristopèt l’ intrêye avou del tere u des brimborions d’ bwès. Ele riploye ses aiyes dizo s’ vinte, et rabate ses antenes. Ele dimorèt inla shijh moes å long, tot rmagnant leu cråxhe.

Ele si dispiertèt diviè l’ prumî d’ may. Li prumî ovraedje, c’ est d’ trover ene tchabote po fé leu wespireye. I n’ î doet nén fé trop froed.

I fåt k’ ele magne. Li pompaedje do djus des fleurs, c’ est trop waire por leye (c’ est bon po les wesses et les moxhes d’ apî). Elle inmèt mî letchî l’ seuve so èn abe k’ a stî coixhî.

Cwand elle a ene boune plaece po fé l’ wespireye ‒ on pout dire li fonnetreye ‒ ele va ramasser des bokets d’ bwès soké (vîs pikets, hourdon d’ coxhes). Ele les ctaeye avou ses lepes a môde di tricoijhe, et scratche dissu si placant raetchon, et mawyî po fé ene pitite bole di påsse di papî di deus troes milimetes. Ele li va plaker å toet del tchabote. Adon, basti les dijh doze astaedjes, onk dizo l’ ôte. Mins a pårti do deujhinme, c’ est les ovrires k’ el vont fé.

Ces ovrires la vinèt des oûs ki l’ mere fonnete va cmincî a ponre, tchaeke côp k’ ele bastit on possinet d’ covaedje. L’ oû est agritchî å plafon do possinet li halene si va diswalper tot crexhant a valêye. Gn a cwarante sifwaits possinets ecassîs onk dé l’ ôte, dins l’ prumî astaedje. Mins les halenes ont dandjî d’ trinte digrés po crexhe. Adon, i fåt fé on paraplu d’ restchåfaedje.

Les prumirès ovrires vont rexhe diviè l’ 15 di djun, ene tos les djoûs. Zeles, ele ni vikèt k’ 40 djoûs.

Tins do moes d’ may et d’ djun, gn a cobén des ôtes rinnes « terorisses » (ki s’ ont dispierté trop tård, motoit) ki vnèt ataker nosse mere fonnete po s’ mete e s’ plaece. Å cmince, ele si doet disfinde tote seule. Après c’ est les ovrires ki disfindèt l’ intrêye do ni. Ele touwèt l’ « rinne terorisse » d’ on côp d’ awiyon.

Les ovrires divèt nouri les halenes avou des bokets d’ insekes. Il tchessèt tos les insekes, minme les wesses et les moxhes al låme. Ele vont minme apicî les moxhes dins les araegnreyes. Divant d’ les rapoirter å ni, ele les côpèt a bokets, et n’ ripoirtèt ki l’ cofe [thorax] la k’ gn a les musses des aiyes, dj’ ô bén : avou toplin des proteyenes.

Zeles, ele ni magnèt pupont d’ « tchå », mins djusse des djus d’ fleur (gn a pont d’ plaece po l’ amagnî solide passer dins l’ vinte, cåze di leu « taeye di wesse ». Les halenes lezî dnèt ossu ene gote di scraetchete divant d’ magnî leu råcion. Cwand i ploût e moes d’ djulete, et fé grande air, les ovrires n’ ont k’ çoula po viker.

S’ i fwait froed, les ovrires moussèt dins les possinets vudes et fé tronniker leus aiyes po wårder ene boune timperateure dins l’ ni. S’ i fwait trop tchôd, ele vont fé intrer d’ l’ air tot fjhant aller leus aiyes A pårti do moes d’ awousse, li mere fonnete prind s’ pinsion. N a des ovrires assez po fé tot l’ ovraedje. Ele ni fwait pus k’ ponre.

Li moes d’ awousse, c’ est l’ hôte såjhon avou li pus d’ insekes (ovrires et halene) dins l’ ni. Les ovrires boutèt 24 eures so 24, minme del nute, al clairté del lune. Gn a waire d’ insekes come ça, nén ddja les wesses, ki « vont coûtchî avou les poyes ».

Al mitan do moes d’ awousse, les ovrires si metnut a fabriker des pus grands possinets, po les djonnes rinnes et rwè fonnets. Les rinnes, c’ est des oûs edjermonés å moumint k’ i sont ponous (li rinne a ene potche avou do djermon do måle dispu s’ « mariaedje » l’ anêye di dvant e moes d’ octôbe). Si ele ni mete pont di spieme, c’ est des måyes [mâle] ki vont rexhe. Les måyes n’ ont pont d’ awiyon. Adon, gn a pupont d’ novelès ovrires (ki c’ esteut eto des oûs edjermonés, adon des frumeles).

E moes d’ setimbe, come i cmince a fé us froed, les ovrires vont fé des « dobes vitraedjes » åtoû del wespireye. Et rfé des pilés ki siervèt d’ crotchets inte les astaedjes do ni, pask’ i dvént pezant avou les halenes di rinnes et d’ måye ki groxhixhèt.[2]

Pikeure[candjî | candjî l' côde wiki]

Cwand il a yeu piké ene djin u ene biesse, li fonnet si såve raddimint. Did la li spot "eraler come on fonnet". Eyet si lomaedje l' "inglès" pask' i "file a l' inglesse".

Si tote li wespireye vos porshût, et èn efant esse hagnî sacwants côps, endè pout mori.[3]

Mins normåldimint, il est foirt påjhûle. Si velin n' est nén pus epweznant ki l' d' ene d' ene pitite wesse.[4]

Lomaedje del biesse ezès lingaedjes[candjî | candjî l' côde wiki]

E walon, e lorin, e-n inglès, e-n almand, e neyerlandès, li mot a-st a vey avou ene pitite sacwè ki pike et k' ça fwait må (fotche, coine).

Sourdants & pî-notes[candjî | candjî l' côde wiki]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou les fonnets .
  1. e 20inme sieke et dvant, "fonnet" n' esteut spårdou ki dins l' Basse Årdene mins mostere bén li dobe dår a môde di ptite fotche, come "fotchrê"; "wesse di tchvå", kécfeye djusse pask' il est gros; inglès" pask' i "file a l' inglesse"; po Pirsoul, tot biesmint "'wèspe'"; po tos les nos e walon, et leus accints, loukîz al notûle ALW 8 125.
  2. Rivuwe "La hulotte", limeros 92, 94 et 95, Boult-aux-Bois.
  3. B.O. Landin, Les insekes, Fernand Nathan, Paris, sins date.
  4. Rivuwe "La hulotte", come cial ådzeu, riprins d' ene [sorlon http://www.vespa-crabro.de waibe almande].