Infinitif

Definixha et egzimpes d' infinitif des cénk trokes Hendschel

minme sacwè avou les aidants viebes retourés

L' infinitif, c' est ene cogne do viebe k' on trouve après èn aidant viebe, dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «codjowant infinitif».

I pout esse sustantivé (tot fjhant on novea djivion ou nén).

C' est les cawetes di codjowaedje di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e sacwants trokes (les trokes da Hendschel e rfondou walon).

Dins bråmint des lingaedjes di l' Urope, c' est l' infinitif ki rprezinte li viebe dins les motîs.

Egzimpes d' eployaedje di l' infinitif

dirî èn aidant viebe

L' uzaedje li pus corant di l' infinitif, c' est dandjreus assez après èn aidant viebe.

Dji vôreu bén magnî.

Cwand i fårè-z eraler, nos erirans tertos.

Dji vs lai tuzer a tot ça.

Pou dj' cwiter cénk munutes divant l' eure ?

Les costumes, on les fjheut fé å taeyeu.

avou des viebes di sintaedje

Å pus sovint, li walon mete l' infinitif djusse après l' codjowa d' on viebe di sintaedje (sins coplemint inte les deus).

• Si on-z ôt souner les doze eures, c' est l' tchandele k' i fåt aloumer.
• Åtoû di finiesse, so l’ åmatén, ôt ele tchacter ene agaesse, Djihene pretind k’ ele riçurè ene novele.
• Dji veya ponde li crolêye tiesse,
  D’ ene djonne feme frisse come on gurzea.
• Nos loukéns voler les påwions.
• Simone sorprind Leyontine ki catchte ene lete et ki fwait mene del catchî tot veyant intrer ene sakî.
• On-z ôt patrafter al valêye des montêyes.
• Come les batayons, les yebes, les oizires,
  [...] Veyèt rivni l' trûte, k' a cwité l' lexhive
  Cwand l' coinxhea vesprêye rafûle li bleu cir !
• Dji veyeu aploure les côps, et dj' a bén conté, pus d' ene feye, dihoter come èn Ostrogot.

Mågré tot, on pout kécfeye vey l' uzaedje di l' infinitif après l' sudjet, sortot dvins avou l' inflouwince do francès :

• Tot veyant Mareye sôrti radmint sins rén dire, les mwaisses djwifs k’ estént la pinsént k’ elle aléve å tomboe po tchoûler.
• Nonna, dj' a rcweri mi-minme dins les lives tot-z oyant ene miete les djins cåzer.

Minme uzaedje avou on viebe a prono :

• Po èn efant k’ on hossive
  E s’ banse et k’ on loukive
  S’ edoirmi påjhûlmint,
  Nole tchanson ni valeut
  Li Côpareye ki vneut
  L’ edoirmi doûçmint.
• Dj' veya s' såver troes djonnès sotes,
  Et pwis rpasser … troes panea-cous !
• Awè, qwand dji dva cwiter l' djîsse
  Wice ki m' mame vineut do mori,
  Dji sinta si dismiyter l' assize
  K' esteut l' pî d' soke di tot mi avni.
• Ali les louca si piede å lon, et peneuzmint, rprinda l' voye d' Almeria.

Kécfeye, l' infinitif pout minme aveur on sinse passif :

• Et l' peupe sol rowe breya «vivå»
  Cwand veya ricdure e s' hobete
  Et avou ça si bén fiesti
  Li savtî divnou recolete.

avou les aidants viebes «fé» et «leyî» shuvous d' on viebe å prono

Avou les aidants viebes «fé» et «leyî», cwand c' est on viebe å prono ki shût, on s' passe voltî do prono:

I l' ont fwait disbiyî dvant tertos (mî ki: i l' ont fwait s' disbiyî…)

Leyîz les margayî inte di zels (= leyîz les s' margayî…)

infinitif d' intincion

C' est èn infinitif ki shût li dvancete «po», et l' sudjet di ç' viebe la.

Dinez mu mes fadêyes por mi aler å bwès.

C' est ene novele cote por leye aler ås noices.

I m’ fårè maneuvrer (…) po-z awè totes les intrêyes por mi moenner l’ atelêye come dji pinse ki ç’ sereut l’ mî po m’ vî soçon d’ umanités.

Elle î apice di l’ amindjî et des covietes por leye coûtchî al bele estoele, kécfeye dins on cahoutea d’ cotlî.

Dins nosse sitroet parkigne, on a dedja li grosse camionete po nozôtes fé les martchîs.

I fåt on gros cwårt d’ eure po on camion tcherdjî ariver d’ l’ ôte costé do pont.

Loukîz a : sol grosse croejhete Hendschel

infinitif fôrmant ene troke sudjet

Mete mi doet dins ene sifwaite emantchure, nonna, saiss !

sustantivaedje avou «do» et «å»

Loukîz a : «do» et a «å» dins l' Wiccionaire

Å-z ôre les djins, ci sereut lu l' coupåbe.

Dji vén do rçure ene lete å facteur.

L' uzaedje normå sereut d' siervi li dvancete «a» u «di» (çou ki s' pout fé ossu):

A ôre les djins…

Dji vén di rçure ene lete å facteur.

emantchaedjes a pårt

Ci n' est nén lure ki l' solea fwait, c' est maker.

Sustantifs-viebes

C' est des infinitifs ki sont eto divnous plinnmint des sustantifs, come:

• no des eurêyes: «didjuner», «dinner», «soper», «riciner».
• ôtes cas : «pårler».

Codjowant infinitif

Loukîz a : «Codjowant infinitif»

I lyi raetcha e vizaedje, pu prinde les djambes foû di s' cou.

Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' divancete «di».

Et lu di djurer ki ç' n' esteut nén lu.

E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di»

Et lu djurer ki ç' n' esteut nén lu.