Li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins)

Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di Li bijhe et l' solea)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
The North Wind and the Sun - Wind - Project Gutenberg etext 19994.jpg
The North Wind and the Sun - Sun - Project Gutenberg etext 19994.jpg
Wenceslas Hollar - The sun and the wind 2.jpg

Li bijhe et l' solea, c' est ene fåve do vî vî tins k' a stî scrîte pol prumî côp pa Ezope.

C' est l' fåve limero 298 do rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.

Elle a stî relîte on gros sieke pal Soce Fonetike Eternåcionåle po-z enimådjî toplin des lingaedjes totavå l’ Daegne.[1]

Tinme[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est l' bijhe et l' solea ki s' dispetronèt po vey kî çk' est l' pus foirt des deus. I vont fé ene wadjeure po s' dispårti.

I voeynut èn ome ki rote so on tchmin, ravôtyî dins ene sôre di caban (on paltot sins mantches). Vocial leu wadjeure: li ci ki parvénrè a dismoussî l' voyaedjeu, c' est lu / leye k' årè l' plouma.

Li bijhe shofele tant k' ele pout, mins, a fwait ki l' ome est discatchî på shofla, a fwait k' i rhaetche si mantea après lu, tantea ki l' bijhe fwait berwete.

Li solea n' a k' a lure si ses pus foirts po ki l' roteu, ki cmince a souwer sonkenaiwe, rissaetche si mousmint. Çou ki dene li victwere a l' asse do djoû.

Acsegnmint[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est ene fåve ki mostere k' i n' fåt nén todi ataker a foice po-z ariver a ses såmes. I fåt motoit tuzer a-z adiercî s' côp d' ene manire dilérece.

On pôreut eto rmete li fåve å spot walon ki dit: c' est l' pus malén k' atrape l' ôte.

Sacwants ratournaedjes e walon[candjî | candjî l’ côde wiki]

Les ratournaedjes ki shuvèt ont tertos stî fwait so on court tecse e francès, k' a siervou d' modele po-z etcherpeter li «Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la».

rashious so li rfondou walon[candjî | candjî l’ côde wiki]

C’ esteut l’ bijhe et l’ solea k’ estént higne et hagne. Paski pocwè? Paski tchaeke di zels forbateut k’ il esteut l’ pus foirt.
A on metou moumint, la k’ il avizèt on vî pôve ki s’ apoentéve tot doûçmint. L’ ome s’ aveut racamizolé dins on grand lådje caban d’ cur.
Adon, i tuzèt a sayî, tchaeke a s’ toû, di lyi fé saetchî s’ paltot; et bouxhî l’ martchî djus ki l’ ci u l’ cene k’ adierceyreut s’ côp sereut relî come li pus foirt.
C’ est l’ bijhe ki cmince, ca on lait todi les cmeres fé les prumires. Et vo l’ la ki s’ mete a shofler et rashofler, et shofele mu co. Mins brosse di gade ! Pus çk’ ele shofléve, pus ki l’ vî rôlî rihaetchive si capote après lu, tantea ki: nosse damabonde a dvou leyî ouve.
C’ esteut l’ toû do solea. Il atake a lure, et rglati come cwand on creve di tchôd å cwénze d’ awousse. Ça fwait k’ nosse pormoenneu a stî reschandi; si a-t i hiné s’ paltot djus.
Ebén dabôrd, aiwdirotchmint, c’ est l’ solea k’ a stî ricnoxhou li pus foirt di zels deus.
Li vint d' bijhe et l' solea si margayént, si tchaeke di zels dire ki c' est li l' pus foirt.
So ç' trevén la, il ont veyou on voyaedjeu k' esteuve rotant, ewalpé dins s' cote.
Il ont bouxhî djus: li prumî d' zels ambedeus ki stitchrè dins l' tiesse do voyaedjeu d' bouter s' cote djus, et k' l' ome si laireuve adire, c' est çti-la ki serè l' pus foirt.
Aprume, li vint d' bijhe s' a metou a shofler di totes ses foices, mins todi pus k' i shofléve todi pus l' ome seréve si mantea åtoû d' lu, et po fini, li vint a leyî ouve.
Adon, li solea a ataké a rglati et, pitchote a midjote, l' ome s' a tchåfé, et rtchåfé, et ristchåfe tu, disca tant k' il a tapé s' camizole djus.
Sifwaitmint, li vint d' bijhe a rconoxhou ki l' solea esteuve li pus foirt did zels ambedeus.

rashiou so on rfondant walon[candjî | candjî l’ côde wiki]

Micro.gif Oyoz lu
Li bijhe eyet l’ solea s' bretént, tchaeconk acertinant k’ il esteut l’ pus foirt, cwand il ont veyou l’ voyaedjeu avancî, ewalpé e s’ paltot.
I s’ ont metou dacoird kel ci k’ arivreut l’ prumî a fé oister s’ paltot å voyaedjeu sereut rmetou come li pus foirt.
Adon l’ bijhe s’ a metou a shofler di tote foice. Mins dpus k’ ele shofléve, dipus kel voyaedjeu seréve si paltot åtoû d’ lu et, al difén, li bijhe a rnoncî a lyi fé oister.
Ça fwait kel solea a-st a ataké a rlure et après on moumint, li voyaedjeu, restchåfé, a oisté s’ paltot.
C’ est insi kel bijhe a dvou rconoxhe kel solea esteut l’ pus foirt di zels deus.

rashiou so l' accint d' Nameur[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est don èn accint do walon do Mitan.

Micro.gif Oyoz lu avou l' mwaisse accint
C' esteut margaye etur li bijhe et l' solea. Tchaeke di zels vleut awè råjhon tot djhant k' il esteut l' pus foirt. Adon, il ont veyou ariver on voyaedjeu rafurlé dins s' paltot. Il ont fwait martchî ki l' ci ki reyussireut l' prumî a lyi fé rsatchî s' paltot sereut rwaitî come li pus foirt.
Adon, li bijhe s' a metou a shofler tant k' ele pleut, mins, å dpus k' ele shofléve, å dpus k' nosse voyaedjeu sereut s' paltot åtoû d' lu, et po fini, li bijhe a leyî tchaire les bresses.
Adon, li solea a cmincî a rglati et, ene miete pus tård, li voyaedjeu, bén rschandi, a rsaetchî s' paltot.
Insi, li bijhe a bén dvou rconoxhe ki l' solea esteut l' pus foirt des deus.

rashiou so l' accint d' Transene[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est don èn accint do walon d' Nonne.

Micro.gif Oyoz lu avou l' mwaisse accint
Li bijhe et l’ solea estént ki s’ margayént po sawè kî çki, des deus, esteut l’ pus foirt. Mins ç’ côp la, la k’ i veyèt on tchminåd k' arivéve pyim piam, dins on bea noû tchôd paltot. Ladsu, i s' metèt dacoird po çouci: li ci ki parvénreut l' prumî a lyi haper s' mantea, ça sreut lu ki sreut rwaitî come li pus foirt.
Adon, la k' li bijhe si mete a shofler tant k' ele pout. Mins non pus, pus çk' ele shofléve, pus çki l' roteu s' racafûléve dins s' grand paltot. Ça fwait k' elle a laixhî ouve.
A ç' moumint la, la ki l' solea s' mete a lure come cwand i lût des cwate costés. Et c' est ki: après ene hapêye, la ki l' pormoenneu a stî reschandi, et il a tiré s' mantea.
Ça fwait ki l' bijhe a bén dvou rconoxhe ki l' solea esteut l' pus foirt di zels deus.

rashiou so l' accint d' Vireu-Molén[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est don èn accint do walon do Mitan.

Micro.gif Oyoz lu, avou l' mwaisse accint, foirt rifrancijhî
Li bijhe et l' solea s' chamayént, tchaeconk dijhant k' il esteut l' pus foirt. Cwand il ont veyou on voyaedjeu ki s' aprepyive, resseré dins on mantea, il ont tcheyou dacoird ki l' ci k' arivreut li prumî a fé dismoussî s' mantea d' åtoû d' lu sereut rwaitî come estant l' pus foirt di zels deus.
Adon, li bijhe s' a metou a shofler di totes ses foices. Mins dipus çk' ele shofléve, dipus çki l' voyaedjeu s' resseréve dins s' mantea. Et infén, li bijhe, discoraedjeye, rinonça a lyi fé oister.
Alôrse, li solea a ataké a lure di tos ses reyons. Et bénvite, li voyaedjeu, restchåfé, s' a dismoussî di s' mantea.
Et c' est come ça k' li bijhe a stî oblidjeye di rconoxhe ki l' solea esteut l' pus foirt.

rashiou so l' accint d' Lidje[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est don èn accint do walon do Levant.

Micro.gif Oyoz lu avou l' mwaisse accint
Li bijhe et l' solo s' kerlént : tchaeke acertinéve k' il esteut l' pus foirt, cwand il ont veyou on voyaedjeu rafûlé e s' mantea.
I s' ont metou dacoird ki l' ci k' arivreut l' prumî a lyi fé bodjî s' mantea sereut loukî come li pus foirt.
Adon l' bijhe s' a metou a shofler di s' pus roed mins, å pus çk' ele shofléve, å pus çki l' voyaedjeu resseréve si mantea sor lu. Al fén do conte, li bijhe rinonça a lyi fé bodjî.
Adonpwis, li solo ataca a rlure et, moens pô d' tins pus tård, li voyaedjeu, restchåfé, bodja s' mantea.
C' est adon ki l' bijhe diva ricnoxhe ki l' solea esteut l' pus foirt di leus deus.

rashiou so l' accint d' après Serè[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est don èn accint do walon do Levant.

Micro.gif Oyoz lu avou l' mwaisse accint
Li bijhe et l' solo fjhént margaye, tchaeconk acertinant k' il esteut l' pus foirt, cwand il ont veyou on voyaedjeu ki s' avancive, ewalpé e s' paltot.
ll ont toumé dacoird ki l' prumî ki lyi freut bodjî s' paltot, sereut loukî come li ci k' est l' pus foirt.
Adon, li bijhe s' a metou a shofler a bouxhî tot djus, mins pus ele sohfléve, pus li voyaedjeu seréve si paltot d' près, et al fén do conte, li bijhe a-st abandné l' idêye di lyi fé rsaetchî foû.
Adon, l' solo a-st ataké a lure et, après on moumint, li voyaedjeu, restchåfé, a oisté s' paltot.
Don, li bijhe a dvou ricnoxhe ki l' solo esteut l' pus foirt inte di zels deus.

rashiou so l' accint del Viye Såm[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est don èn accint do walon do Levant.

Micro.gif Oyoz lu
Li bijhe et l' solo si khagnént, tchaeconk acertinant sey li pus foirt, adon k' on voyaedjeu s' avancive, bén ravôtyî divins s' mantea.
I toumît dacoird po diclårer li pus foirt li ci ki sereut l' prumî a dhaler li voyaedjeu di s' mantea.
Adon, li bijhe s' enonda po shofler di totes ses foices. Mins pus s' shofléve-t ele, pus s' li voyaedjeu si resseréve-t i e s' mantea et po ndè fini, li bijhe rinonça.
C' est adon ki l' solo ataca a lure et i n' fala nén lontins po ki l' voyaedjeu, bén reschandi, leyaxhe toumer s' mantea.
Insi, li bijhe admeta ki l' solo esteut li pus foirt des deus.

rashiou so l' accint d' après Tchålerwè[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est don èn accint do walon do Coûtchant.

Micro.gif Oyoz lu avou l' mwaisse accint
El bijhe eyet l’ solea ès bretént: tchake d’ inte yeusses afrankixheut k’ il esteut l’ pus foirt, cwand i l ont veyou on voyaedjeu ki s’ avancive, efårdulé dins s’ frake.
Il ont tcheu dacoird k’ el ci k’ arivreut l’ prumî a fé rsaetchî s’ frake å voyaedjeu sereut rwaitî come el pus foirt.
Adon, el bijhe s’ a metou a shofler di tote ès foice. Mins pus ele shofléve, pus el voyaedjeu seréve ès frake åtoû d’ lu, eyet po fini, el bijhe a rnoncî a lyi fé rsaetchî.
Adon, el solea a comincî a rlure eyet å dbout d’ on moumint, el voyaedjeu, restchåfé, a rsaetchî s’ frake.
Adon, el bijhe a dvou rconoxhe k’ el solea esteut l’ pus foirt des deus!

acmaxhî[candjî | candjî l’ côde wiki]

Fwait pa ene cope, li feme vinant d' après Vervî, l' ome del Basse Årdene mins k' a bouté dins l' Coûtchant walon.

El bijhe et l’ solea s’ margayént, tchaeconk sotnant k’ il estéve li pus foirt, cwand il ont veyou on voyaedjeu ki vneut, ewalpé dins s’ mantea. I ont toumé dacoird ki l’ ci ki arivreut l’ prumî a lyi fé rsaetchî s’ mantea sereut waitî come li pus foirt.
Alôrse, el bijhe s’ a metou a shofler di tote si foice, mins pus ele shofleut, pus l’ voyaedjeu risseréve si mantea åtoû d’ lu. Et, po fini, li bijhe n’ a nén volou lyi fé rsaetchî.
Alôrse, li solea a cmincî a lure, et après on bon moumint, li voyaedjeu a rsaetchî s’ mantea. Adon l’ bijhe a dvou admete k’ el solea esteut l’ pus foirt des deus.[2]

Hårdêye divintrinne[candjî | candjî l’ côde wiki]

On ratournaedje e-n amazir

Sourdants[candjî | candjî l’ côde wiki]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou cisse fåve la .
  1. Philippe Boula de Mareüil et Lucien Mahin, Atlas linguistique sonore de la Gallo-Romania : focus sur le wallon, papî a parexhe bénrade.
  2. tecse rifondou a pårti d' on papîscrît avou ortografeye espontanêye da Francis Caramin, ås scoles di Bive.