Rîle des rîlêyes

Li rîle des rîlêyes, dins l' rifondaedje do walon, c' est ene rîle ki saye d' adiercî li rfondaedje di totes sôres di mots vijhéns avou l' minme foninme ou morfinme, minme ki leu spårdaedje dins l' payis sereut diferin.

Les mots polnut esse waitî come vijhéns sorlon leu-z etimolodjeye, ou sorlon leu cogne dins ene langue vijhene, foiravant, li francès.

Li rîle des rîlêyes si pout opôzer al rîle del pus lådje oyowe ou al cene des sorwalondes.

Vola sacwants egzimpes di rfondaedje shuvant ene rîlêye do francès

Rîlêye francès -ui- walon -u- ou -û-

U

Li pus corant des rfondaedjes, c' est -u-

• nuit => nute, bruit => brut, lui => lu

Li -ui- francès si pout scrire -uy- aprume dins les nos d' plaece

• Feluy => Felu; Dhuy => Du; Lathuy => Låtu

Û

Dins les pårticipes erireces des viebes del céncwinme troke avou l' cawete -ure, c' est "-ût"

• détruit => distrût; produit => prodût
• cût

Sacwants sont-st ene miete diferins di leu parey e francès

• shût (suivi), acsût (sins sfwait mot, ki sereut *aconsuivi).

Eto dins sacwants ôtes mots :

• huit => ût; truite => trûte, nuit => niût (dobe rifondowe di «nute»).

U=Û

Li -u- walon pout esse long shuvant li rîle Mahin d' alondjmint des voyales i, u et ou divant ene vuzlêye cossoune

• cuir => cur, suivre => shuve / shure
• Viebes avou l' cawete -ure a l' infinitif : détruire => distrure; luire => lure, conduire => kidure, traduire => tradure

Foû-rîles

• cuivre => keuve

Istwere

Ci caractere do walon la est ddja veyåve al fén do 12inme sieke. Metans :

• (1258) cinquante eut = céncwante-ût
• (fén 13e sieke) : lu = lu; uteme = ûtinme
• (1242) : Duz = Du
• (1185) Fellu = Felu

dins des noûmots

Li rîle a passé dins sacwants noûmots

• drude
• tradure, produre

Rîlêye francès -en- walon -in-

Bråmint des mots avou l' son /ã/ scrît «en» e francès, si prononcèt avou l' son /ɛ̃/ («in») e walon.

Rîlêye fr «en» / wa «in»

Francès	Walon
prendre	prinde
étendre	stinde
je pense	dji pinse
pour commencer	po c(o)mincî
temps	tins
mentir	minti
entrer	intrer

Foû-rîles : li betchete francesse en- divént e /ɛ/ (è-) mins k' a ene disfondowe a- e l' Basse Årdene ey e Coûtchant walon, ey ene disfondowe in- ås aschates walon picård.

Betchete francesse «en-» e walon

Francès	Rifondou	Nameur / Lidje	Basse Årdene / Tchålerwè	Aschates walon-picård
enmancher	emantchî	èmantchî	amantchî	inmantchî
entendre	etinde	ètinde	atinde	intinde
enfant	efant	èfant	afant	infant
enemble	eshonne	èssonle èchone	assan.ne achène	inchène
entier	etir	ètîr	atîr	intiér′
encyclopédie	eciclopedeye	èciclopèdèye èciclopédîye	aciclopédîe	inciclopédîye

Li dierin egzimpe mostere ki l' rîle a stî shuvowe dins l' askepiaedje di noûmots.

Po les mots savants, k' ont-st intré dins l' walon e 19inme sieke, i shonne ki l' rîle esteut co sovint aplikêye. Mins dins les motîs do 20inme sieke, on calkêye purade li son AN (/ã/) do francès.

Mots savants avou l' betchete francesse «en-» e walon

Mot francès	E203 (1866)	E34 (1947) S0 (1994)	Rifondou walon
science	siainss	siance	syince
conférence	konfèrinss	confèrance	conferince

Portant, po des mots k' i gn a, li rfondowe est rprindowe del cogne francijheye: «prudance», did la «djurisprudance»

Rîlêye francès -an- walon -an-

Les mots ki s' sicrijhèt avou -an- e francès si scrijhèt eto avou -an- e walon.

Rîlêye fr «an» / wa «an»

Francès	Walon
danser	danser
demander	d(i)mander
changer	candjî
allemand	almand
France	France
balance	balance
transe	transe

Mins gn a sacwantès foû-rîles.

Foû-rîles del rîlêye fr «an» / wa «an» (fr «an» wa «in»)

Francès	Walon
dans	dins
sans	sins
ranger	rindjî
Flamand	Flamind
bande	binde
manger	(magnî) mindjî
sanglier	singlé
tranche	trintche

Sacwants disfondowes polèt esse des foû-rîles

Disfondowes disrîlêye fr «an» / wa «an»

Francès	Rifondowe	Disfondowe foû-rîle
changer	candjî	tchindjî

Rîlêye francès -euil, -eul ou œuf walon -oû

• chevreuil => tchivroû; fauteuil => fåstroû
• Paliseul => Palijhoû
• œuf => oû; bœuf => boû

Cisse rîlêye shonne dedja aveur sitî rcwerowe pa Jean Haust po tchoezi l' mwaisse intrêye di sacwants mots di s' Dictionnaire liégeois.