Betchfessî ey

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
Mape des disfondowes di "aweye" (dinêyes di l' ALW 1, hagnon 1 & 98)

Li betchfessî EY, c' est on betchfessî scrijha eployî po des mots k' ont, å coron, on son prononcî èy so Lidje et îy so Nameur, li Coûtchant walon, li Basse-Årdene, et l' payis d' Måmdey. Li cogne lidjwesse est pus stroete oyowe, mins pus diferinne do francès ki l' ôte.

Les mots avou l' betchfessî EY[candjî]

Kimons nos[candjî]

Cawetes[candjî]

Codjowaedjes[candjî]

Viebes del 2inme troke da Hendschel (lodjî)[candjî]

li betchfessî ey si rtrove :

  • å pårticipe erirece femrin :
les båsheles ont doirmou betchfesseyes; elle estént må lodjeyes.

Viebes del 2inme troke da Hendschel en -iyî (criyî)[candjî]

li betchfessî ey si rtrove :

  • dins l' codjowaedje e l' indicatif prezintrece singulî
i speye li manaedje.
  • å suddjonctif prezintrece singulî
Pôreut vali k' i n' sipeye nén l' machine.
  • å cmandeu singulî
Sipeye totafwait, tins k' t' î es !
  • å pårticipe erirece femrin.
l' assîte est spiyeye

Viebes del 3inme troke da Hendschel (tcheryî)[candjî]

li betchfessî ey si rtrove

  • dins l' codjowaedje e l' indicatif prezintrece singulî
dji tchereye å grin.
  • å suddjonctif prezintrece singulî
Dji vou ki t' tchereyes les saetchs di rgon.
  • å cmandeu singulî
Djans, tchereye pus lon !
  • å pårticipe erirece femrin.
Tote li moye di four est tchereye evoye.
  • å condicioneu et futurrece a totes les djins
dji tchereyreu; dji tchereyrè

Veyes et viyaedjes[candjî]

  • cawete -eye des nos d' plaeces.
  • Måmdey (so plaece: Mâmdi, Mâmdîy).

Foû-rîles[candjî]

  • vey (pont d' vîy mins li dobe rifondowe vir el pout replaecî).
  • Mots calkés do francès.
    • parey, soumey.
  • nén rfondou avou -ey : botaye.

Codujhance do betchfessi EY divant ene cawete[candjî]

Ridaedje EY => IY[candjî]

Å mitan do mot, li betchfessî EY ridvént sovint IY

  • avou l' cawete -in : Måmdey / Måmdiyin;
  • a l' infinitif et dins dins les codjowaedjes i speye / i va spiyî; veye / viyaedje).

Dispårdaedje des prononçaedjes do betchfessî EY[candjî]

Crombès rimes[candjî]

Istwere do betchfessî EY[candjî]

Diyalectalijhaedje do betchfessî EY[candjî]

Uzaedje do scrijha EY come betchfessî[candjî]

Li betchfessî ey a stî enondé pal tåvlotêye "rifondaedje" di l' UCW e 1995. C' est insi k' il a passé, sins arokes, å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996).

Shuvions E + Y ki n' sont nén l' betchfessî EY[candjî]

Li shuvion E + Y si pout rescontrer ådfoû do betchfessî EY :

Vraiyès foû-rîles[candjî]

(vraiy mots walons)

E avou Y di beloyance[candjî]

Li yod ristope èn ahiket.

  • dans les mots sincieus do grek ou latén avou "e"+voyale,
    • djeneyalodjike, teyoreye, meteyorite, teyolodjeye, aneyanti, seyance.
    • betchete neyo- (noû-) : neyodîme (Nd), neyoplasse.
    • betchete djeyo- : djeyometreye, djeyografeye, djeyolodjeye.
  • sacwants calcaedjes do francès : reyussi
  • nos etrindjirs walonijhîs: Djeyordjeye, neyerlandès.
  • dins sacwants calcaedjes do francès (mots avou "oi") : citweyin

Ci n' est nén trop målåjhey di fé l' diferince; li betchfessî ey ni s' ritrove k' al fén des mots, ou al fén d' on bodje shuvou d' ene cawete (eg: åjhey => åjheymint; abeye => abeyisté), a des ôtès plaeces ci n' est nén li betchfessî ey, mins on y di beloyance inte deus voyales.

Shuvions betchfessîs AE u OE + Y[candjî]

Dipus d' racsegnes.[candjî]

Alére[candjî]

  • L. Remacle, La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600, p. 87-88 & 89-91.

Mapes a studyî[candjî]

  • aweye : mape ALW 1.1.
  • veye : mape ALW 1.98.
  • coûtcheye : mape ALW 2.79.

Hårdêye difoûtrinne[candjî]