Napoleyon Bonapåre

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
si portrait
Caricateure di 1814 ki mostere les tchîfs d' Estats di l' Urope ki djouwnut avou Napoyeon, come si ça sereut ene tourpene

Napoleyon Bonapåre, come prononcî e walon, di s' vraiy no "Napoleone Buonaparte", rifrancijhî "Napoléon Bonaparte" (on djheut, el fén do 19inme sieke li vî Napoleyon, po fé l' diferince avou Napoleyon III), ci fourit li prumî impreur di France.

Il a skepyî li 15 d' awousse 1769 a Ajaccio, el Côsse, ey a morou li 5 di may 1821 a l' Iye Sinte-Elinne.

El Walonreye, i continouwrè li redjime francès.

E 1802, i s' racmoidrè avou l' Påpe, et siner l' Concordat. Et shuvanmint, mete ene ahote al margaye inte les curés djureus eyet ls ôtes.

I va amonter l' Grande Årmêye, et s' aler bate dins tote l' Urope, disconte des Holandès, des Inglès, des Otrichyins, des Rûsses, des Prûsyins, des Espagnols. Il aveut dins l' epinse d' elzî apoirter l' liberté siconte des rwès l' elzès spotchént. Mins gn aveut k' lu ki tuzéve insi. C' est çk' on voeya bén al guere d' Espagne, la k' c' est l' peupe ki lûta conte les Francès, e-n ene sôre di gueriya.

Dins bråmint des batreyes, gn aveut des Walons des deus costés : des cis avou ls Otrichyins, come li conte di Latour, et des ôtes, egadjîs volontaires, avou Napoleyon. Inte di zels, Tchårlî Djambe-di-bwès.

Po-z ecwårler ses tropes, i va vinde li Louwiziane ås Amerikins. Ci fourit l' pus grand martchî d' atchtaedje di teres di tos les tins.

Å cmince, i wangna mwintès batreyes. Mins li djoû k' i vla ataker les Rûsses dins leu payis, e plin ivier, tot lyi tourna l' cou. Et ci fourity l' Berezina (1812). I fourit plouzé, ey evoyî a l' Iye d' Ele (1814). Adon, li Walonreye va esse metowe avou l' Rweyåme Uni des Bas Payis.

Mins Napoleyon parvénrè a steper evoye, ey a ratropler ene novele årmêye e 1815. Les Aloyîs (Otrichyins, Prûsyins, Inglès) si rapoûlnut co on côp. Gn a ene prumî dispoûslêye Li mwaisse batreye si fjha a Waterlô. Et Napoleyon ramassa ene dôpinne.

I fourit evoyî ås ziverkôfs (Iye Sinte-Elinne), la k' i dihota.

Sôdårs et redjimint walons da Napoleyon[candjî]

Rimanances da Napoleyon el Walonreye[candjî]

canon do tins d' Napoleyon

Napoleyon a leyî bråmint des sovnances el Walonreye:

Politike linwistike da Napoleyon[candjî]

I vola k' les Holandès djåzénxhe francès. C' est kécfeye po s' rivindjî d' çoula ki Wiyåme d' Orandje vola k' les Bedjes cåzénxhe holandès, tins k' i fourit mwaisse el Beldjike.

Alére[candjî]

  • D. Salme; "Li houlot"; Les tchesseus d' Aremberg (et) les zafes do vî Napoleyon (p. 147-161).

Hårdêyes divintrinnes[candjî]

Hårdêyes difoûtrinnes[candjî]