Maladeye å cronivirûsse 2019

Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di Gripe chinwesse)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
imådje do virûsse å microscope éndjolike

Li Maladeye å cronivirûsse 2019[1] (ki pout esse racourteye Macrov-19, çou ki respondreut a l' inglès Covid-19, COronaVIrus Disease-19), pus coranmint: el Gripe å cronivirûsse 2019 u gripe chinwesse 2020[2], c’ est ene maladeye[3] cåzêye pa on cronivirûsse (spoté cron virûsse) ki provént del Chine, la k' a-st ataké e moes d' nôvimbe 2019.

Li minêye s’ a stramé totavå l’ Daegne e 2020, et cåzer des nouzomès pietes economikes, insi k' on moncea d' moirts.

Senes del maladeye[candjî | candjî l’ côde wiki]

Discrijhaedje des sintomes[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li covaedje deure di onk a 15 djoûs, moyinmint 5 a 6 djoûs.

C’ est ene gripe come ene ôte[4], avou del five ey on matchurea et do tossa del goidje.

Come dins les ôtes gripes, gn a sacwants malådes ki fwaiynut on froed d' pwetrene (peumoneye), et laddins, des cis k’ endè morèt.

Porcintaedje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Gn a eto ene endalaedje do sawoura. L' amagnî est dins l' boke mins ni gostêye pus rén.

Tcheriaedje del maladeye[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li maladeye atake pus doûçmint k’ ene gripe d’ ivier. Li må d’ goidje (avou pacô li sintåcion d’ on coir etrindjir dirî l’ ålwete), et les mås d’ tiesse vont esse shuvous do setch tossa, avou li scrandixhaedje ki crexhe et l’ five ki monte, mins nén todi.[6]

Après 8 a 10 djoûs, li tosse kimince a mawri, avou des raetchons schoumieus, mins nén gloumiants djaenes u vetes, come dins les ôtes moirguneas. Po les cas griyeus, c’ est ossu l’ momint ki l’ må wangne les deus peumons (e minme tins). Po les ôtes, li tosse va co dmorer ene u deus samwinnes, tot discrexhant.

Dins les cas ledjirs (ki c’ est nouv côps so dijh come ça), gn a djusse on ptit må d’ goidje et del setch tosse, di tenawete, sins five.

Minêyolodjeye[candjî | candjî l’ côde wiki]

Dinêyes minêyolodjikes[candjî | candjî l’ côde wiki]

morance pa trintche d' ådje

Passaedje d' ene djin a l' ôte[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li passaedje d’ ene djin a l’ ôte si fwait pa les gotletes di stiernixhaedje u d’ tossaedje. Les coveus del maladeye plèt rascråwer les ôtes.

Gn a eto des djins ki n’ sont nén malådes, mins k’ edjîstrèt l’ microbe (haitî poirteu).

Rascråwance, morance et touwance[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li touwance del maladeye (porcintaedje di malådes ki morèt) a stî avirêye a 1 a 3 åcint å cminçmint del maladeye.

Après côp, dins des studias pus spepieus come li ci sol veye almande di Gangelt, ene aisse del maladeye e l’ Almagne la ki l’ rascråwance fourit d’ 15 åcint del djin (so 11.000 dimorants), li touwance ni sereut pus ki di 0,37 åcint.[7]

Mins come ene djin so cénk a stî acsûte sins sintome, dins ci studia la, li morance pa malåde sereut di 0,46 åcint (onk so 200), et l’ morance par djin 0,05 (cénk po 10.000).

Morance pa trintche d' ådje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Les trintches d’ ådje les pus acsûtes, c’ est les viyès djins. Insi dins les prumîs meye moirts del Beldjike, gn aveut 40 åcint d' djins di dpus d' 80 ans, et 93 cint di cenes di pus di 60 ans.[8]

Stramaedje del minêye[candjî | candjî l’ côde wiki]

Ståraedje del minêye

Ele a-st acsût l' Beldjike diviè l' 5 di måss 2020.

Li straegne recloymint kiminça li 18 di måss, et s' porshure disk' å 3 d' may.

Espaitchance[candjî | candjî l’ côde wiki]

Kidujhance di tos le djoûs po s' houwer do rascråwant adjint[candjî | candjî l’ côde wiki]

Èl lisse dizeu a stî riscrîte dins ene "estori" d' ene walon-cåzante pådje so ene rantoele di soçnaedje : [9]

  • Si laver les mwins a tinzayeure.
  • Tossî u sprognî e s' keute u bén dvins on noret d' taxhe.
  • Eployî on noret d' taxhe di papî et l' taper evoye après on côp.
  • Si dire bondjoû sins s' serer l' mwin et n' si nén rabressî.

Recloymint[candjî | candjî l’ côde wiki]

Sbaråd avou èn ecoraedjant messaedje po fé prinde pacyince, et on djeu d' mots e walon

Cwand l' rascråwe divént evayixhante, les estats metnut e-n erote ene sitrindante politike d' erî-plaeçaedje sociå. Les djins dvèt dmorer reclôs e leu måjhone, et n' rexhe ki po les comissions k' on n' s' è sait passer. I n' si polèt pus rashonner. Les cis k' el savèt fé divèt-st ovrer pa tele-ovraedje.

Li disrecloymint ni s' fwait ki pitchote a midjote.

Eploctaedje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Come li maladeye n' a-st aparexhou daegnreçmint k' å cminçmint d' l' an 2020, li vaccin, teyoricmint assez simpe a fabriker, ni serè presse po tertos k' al mitan d' l' anêye 2021.

Médiaedje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Come c' est on virûsse a SRN (seur ribonawearin), gn a nou traitmint k' el pout touwer. On médeye tchaeke sene sintomatolodjicmint.

Li peumoneye est foirt awiyante, a cåze d' èn efouwaedje timpestiveus. Les cis k' ont ci sintome la divèt rçure di l' ocsidjinne e-n èn ospitå. Les cas les pus griyeus sont edoirmous ey edjavlés coûtchîs. I polnut dmorer insi 8 a 10 djoûs. I n' è schape k' onk so troes.

Dins les ouves e walon[candjî | candjî l’ côde wiki]

coviete do Cotcorico 1/2020, mostrant on masse sol cope do Rwè

On a yeu radmint trové on djeu d' mots Covid / co vite. Il a stî spårdou avou l' recloymint, dins l' messaedje "ci serè covite (Covid) fini" oudon-bén «on serè co vite houte».

Willy Marchal a fwait ene tchanson so l' air del viye tchanson francesse «Article 214» (pu cnoxhowe pa l' incipite do resploe «elle est toujours derrière».

Li minme air, avou do cåzaedje pus djenerå, a dné cisse tchanson cial, riscrîte pa Lucyin Mahin.

Li prumire gazete a ndè djåzer e walon, c’ esta « Li Walone » do prétins 2020, del pene da Leyon Buken :

Monsieu Prétins a-st on cuzén ås ouys findous ki nos a-st amoenné, avou fleurs et solo, des ptits emacralés sacwès ki nos epweznèt l' veye, nos ralintixhèt dvins tot et nos retrôclèt e nosse coulêye. Et s' va-t i minme disca fé l' toû di nosse tere. Dji vs dimande on pô, l' laid måssî ptit emacralé marlatcha. (p. 3)

Adon-pwis, Jacques Vandenbroucke redjårbêye on tecse powetike, ripiké del Daegntoele, sol bea prétins do moes d' måss 2020. On prétins ki n' saveut nén :

ki les djonnes divént studyî divant so leus ordinateurs, ki les djins n' polént pus k' aler fé leus coûsses et les cwefeus n' poleur pus rçure k' ene djin al feye, et k' on aveut sogne k' i gn åye pupont d' plaece divins les ospitås, ca les djins n' arestént nén d' toumer malåde (p. 4).

Todroet après, Nosse lingaedje dinéve eto deus årtikes sol sudjet, pus tuziveus. Après aveur fwait on racourti di sacwants minêyes (metans, li noere pesse del Moyinådje, Georges Ghys condånéve li vicaedje dins les payis come li Chine, li Djapon et l' Inde:

Des camaeråde da minne k' ont stou avår la m' ont-st acertiné k' i n' avént måy veyou d' ossu måssî; k' on nos mostere tofer des beas monumints, des fleurs et des belès djins, mins sovint, on nos catche li mizere et l' måssîsté wice ki bråmint des målureus vikèt. (p. 12)

Shût cwate pådjes di Pire di po-drî l'cinse, pus tecnike, la k' i cåze do « comavirûsse » ki n’ est k’ on simpe paket d’ acide di nawea avou ene piceye di proteyenes. Adon-pwis, espliker les candjmints ki l’ recloymint a cåzé dins les pratikes rilidjeuses (pp. 25-28).

Sourdant et pî-notes[candjî | candjî l’ côde wiki]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou l'  gripe chinwesse 2020 .
  1. maladeye, paski, miersipepieuzmint, li mot «sereut» leyî po les maladeyes ås micsovirûsses.
  2. lomaedje pa on walon-cåzant, li 7 di måss 2020, a môde des ancyins lomaedjes gripe espagnole, gripe aziyatike, gripe di Honconk, gripe mecsikinne.
  3. ki les sintomes sont a pô près les minmes ki les cis des gripes ås djins ås micsovirûsses
  4. pus griyeuse paski gn a nou disfinse do coir, dabôrd ki po tos les micsovirûsses, gn a ddja sacwants antidjinnes d' ene minêye di dvant.
  5. (en) Rapoirt del Mission ODS pol cronivirûsse el Chine (29 di fevrî 2019).
  6. Li foirt porcintaedje di five dins les chifes chinwès, c’ est djandjreus pask’ on n’ a prins k’ des malådes k’ avént del five dins les ospitås, adon, dins les studias.
  7. Martin Exner et ds ôtes, Univiersité d’ Bonn.
  8. Chifes oficirs do 2 d' avri 2020.
  9. https://www.instagram.com/motsewalon/