Årdene

Èn årtike di Wikipedia.
Aller à la navigation Aller à la recherche
Disambig.svg Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Årdene », loukîz cial.

Wiktionary-logo.svg

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Årdene", alez s' vey sol Wiccionaire

L' Årdene, c' est on payis d' tienes d' edjåjhe rascovrous d' grand bwès, ki sont les rmanants d' on platea di viyès montinnes discôpé e bråmint d' parfondès valêyes.

eplaeçmint do platea d' Årdene sol mape
Sitindêye di l' Årdene bedje (avou l' Tieraxhe)
Di l' esté (aiwe di Smwès a Bouyon
Di l' ivier

Eplaeçmint[candjî | candjî l’ côde wiki]

L' Årdene si stind so tote li pårteye nonnrece del Walonreye (sol droete erive di Mouze), sol Grande Dutcheye do Lussimbork et des bokets el France (dipårtumint des Årdenes) eyet el Almagne (wice ki l' platea est lomé Efel).

Discrijhaedje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Ses pus hôtès tienes sont djusse dizo les 700 metes hôt.

Si terén est foirt pôve e pire al tchåsse. On dit todi:

Tere d' edjåjhe n' est nén d' cråxhe."

Avou ça ki si aireur est deure. Adon, i n' fwait nén åjhey po les plantes î crexhe, et les såvadjès biesses î viker. C' est parey po l' agricoûteure, l' aclevaedje et les djins.

Istwere[candjî | candjî l’ côde wiki]

Disk' å cmince do 20inme sieke, les djins estént estént sovint pôves et avént des rujhes po bén magnî. On l' ritrove dins des spots sor zels:

Årdinwès, magneu d' crompires, magneu d' coirbås !
Årdinwès / Panse ås poes / Magneu d' boleye / Raletcheu d' coyî [1]

Al fén del deujhinme guere daegnrece i gn a-st avou ene grande batreye, l' Ofinsive da Von Rundstedt åtoû di Bastogne.

Economeye[candjî | candjî l’ côde wiki]

L' aclevaedje des tchvås årdinwès esteut rlomés disk' a l' arivêye des tracteurs (mitan do 20inme sieke). I fourît esportés el Suwede avou bråmint d' aweure.

Divant li scole oblidjeye (1920), gn aveut eto des tropeas d' bedot, avou ene ene raece a pårt, li Moton årdinwès.

Les coûteures sont purade destinêyes a l' aclevaedje (bovrins Bleus Blancs Walons) et a l' amonucion do manaedje (crompires).

Les fagneusès plaeces ont stî rplantêyes di sapéns totavå, a prti del kimince do 20inme sieke. Mins e 21inme sieke, a cåze do reschandi

Dispu l' atacmint do 20inme sieke, ça a divnou ene contrêye foirt touristike. C' est eto on payis d' tchesse å gros djibî, ki fwait viker les otels a l' erî-såjhon.

Diyalectolodjeye[candjî | candjî l’ côde wiki]

Tote l' Årdene romande djåze walon.

Gn a bråmint d' adire inte les accints do walon del Hôte Årdene eyet les cis del Basse Årdene.

Li prono sudjet des cåzants («nos» sol restant del Walonreye), ciddé, so ene grande sitindêye (a pårt tot al Bijhe), c' est «dji».

dji voerans bén
dji nos pormoennans voltî a l' anuti.

Li trait si porshût dins les lingaedjes d' oyi vijhéns (gåmès, tchampnwès, et disk' å Coûtchant del France. On l' ôt co e francès coinrece dins des tchansons d' marén.

Alére[candjî | candjî l’ côde wiki]

(fr) Giovanni Hoyois L'Ardenne et l'Ardennais.

Sourdant[candjî | candjî l’ côde wiki]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou l' Årdene .
  1. Avou l' accint coinrece di Vencîmont: Ârdinwès / Panse as pwès / Mougneû d' boulîye / Ralètcheû d' kîye (Jany Paquay)