Aplacaedje (linwince)

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot "Aplacaedje", loukîz cial

L' aplacaedje (on dit eto: acolaedje), el linwince, c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants mots, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé mot d' aplacaedje, u pus spepieuzmint : sustantivire, vierbire, advierbire, addjectivire, evnd.

Les bokets polèt esse bén veyåves, sins loyeures (biesse ås tetes) u avou des loyeures (Sint-Houbert, gorea-moxhon, ratind-tot). Padecô, les deus mots sont pår acmaxhî dins l' novea mot (tinroxh, coirzenoxh, Spetin).

L' aplacaedje tîxhon, c' est cwand les mots-bokets si metèt a li cou å hôt, eneviè çou k' on ratindeut.

On djåze di spotchî aplacaedje cwand l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.

L' etroclaedje, c' est ene sôre d' aplacaedje, mins avou tos des ptits mots, pronos u årtikes, lomés "etroclåves".

L' atroclaedje di l' årtike, c' est eto ene sôre d' aplacaedje inte l' årtike eyet l' no ki shût.

Aplacaedje di deus nos[candjî | candjî l' côde wiki]

Miniauge.gifLoukîz a : sustantivire

Les deus nos sont lomés li disterminant eyet li disterminé.

Al môde latene[candjî | candjî l' côde wiki]

  • li disterminant est shuvou direk do disterminé (mins gn a kécfeye ene divancete da ki n' si dit nén):
Li sårt Djîle (sårt da Djîle), Li Vå-Sinte-Ane.
  • li disterminant est shuvou do disterminé avou inte di zels, les dvancetes "di", "des" (sins loyeures):
a des håyes, gåteu d' manaedje.
  • aplacaedje avou les divancetes "al" "ås" (sins loyeures):
oujhea ås poyes, biesse ås tetes
  • aplacaedje avou l' divancete "so" (avou des loyeures):
Han-so-Mouze
  • aplacaedje avou l' divancete "d(i)lé" (avou des loyeures): :Vå-dlé-Rozire.

Al môde tîxhone[candjî | candjî l' côde wiki]

Li disterminé est shuvou do disterminant:

  • aplaké sins loyeures :
tchecawe (cawe di tchet), Nåbrissåt (sårt da Åbri), Virwinvå.

Dins cisse cåze la, les halcrossès cossounes å coron tchaiynut

tchecawe (tchet-cawe)

Gn è pout eto aveur des candjmint ortografike di cossoune :

ricandjaedje S -> SS: Nåbrissåt.
  • aplaké avou des loyeures :

gorea-moxhon (moxhon å gorea), pî-sinte, pî-stok

Aplacaedje d' on viebe et s' coplemint[candjî | candjî l' côde wiki]

Li no est l' droet coplemint do viebe. Li viebe est codjowé å rwaitant di l' indicatif prezintrece.

viebe + no[candjî | candjî l' côde wiki]

sins årtike, avou loyeure[candjî | candjî l' côde wiki]

Les troes cwårts do tins, l' aplacaedje si fwait sins årtike et avou ene loyeure (tcherpinte <viebe al 3inme djin>-<loyeure>-<obdjet do viebe>).

Å pus sovint, li sustantif est singulî : gåte-manaedje, tribole-manaedje, rimowe-manaedje, sere-tiesse, tchît-vier, trait-feu, creve-fwin, trinne-savate, catche-mizere, pice-nez, pice-tresse, atrape-nigåd, , shût-cou, casse-gueuye, passe-tins, tchesse-tchén, tchesse-clå, tchåsse-pî, côpe-goidje, côpe-vere (côpe-veule), côpe-papî

Mins, pacô, li sinse dimandreut on sustantif pluriyal : amanite towe-moxhes, gobe-moxhes, atrape-moxhes, guigne-djins, spågne-måyes, broye-djaeyes, croke-noejhes. Ça towe, ça gobe ou ça atrape les moxhes; ça guigne les djins; ça spågne les måyes, ça broye les djaeyes, ça croke les noejhes. Portant, on les scrît pus voltî å singulî, ki rprezinte adon on pluriyal trocrece: amanite towe-moxhe, gobe-moxhe, atrape-moxhe, guigne-djin, spågne-måye, broye-djaeye, croke-noejhe[1]

Po les sfwaits mots ki piçurèt des djins, li djinre est todi omrin et femrin sorlon k' i s' rapoitrtèt a èn ome ou a ene feme. Come d' efet, li viebe codjowé ni mostere måy li djinre e walon; eyet l' coplemint do viebe ni mostere måy li djinre do sudjet do viebe. On valet, c' est on xhale-trô, on speye-manaedje; ene båshele, c' est ene xhale-trô.

C' est des mots ki n' candjèt nén d' cogne nerén avou l' nombe: ces deus la, c' est des xhale-trô. [2]

avou èn årtike[candjî | candjî l' côde wiki]

Dins sacwants cas, l' årtike dimeure : hait-l'-ovraedje

L' årtike pout aveur ridé (l => n) : rabat-l'-air => rabanair

I pout gn awè ene divancete inte les deus : spite-a-l'-ouy, creve-di-fwin

mots etroclés[candjî | candjî l' côde wiki]

Les mots, d' on vî uzaedje, polèt esse etroclés, copurade dins les nos d' plaeces : Hourtubijhe (ki hourtêye li bijhe); Brijhcô (la k' on s' brijhreut bén s' ), Crevcour (la k' gn a yeu ene sipoûle ki creve li cour).

Avou on codjowa disrîlé : rabadjoye (po rabate-djoye), crodjambot, crocmitinne

Dins des calcaedjes : micsope (po maxhe-sope)

viebe et prono[candjî | candjî l' côde wiki]

Ci prono la est sovint li nén definixhant prono "tot"

Padecô, gn a ene divancete inte les deux :

viebe et adviebe[candjî | candjî l' côde wiki]

Aplacaedje d' on no et d' èn addjectif[candjî | candjî l' côde wiki]

Aplacaedje di deus adviebes[candjî | candjî l' côde wiki]

cobén, motoit.

Aplacaedje di troes mots u dpus[candjî | candjî l' côde wiki]

Hårdêyes difoûtrinnes[candjî | candjî l' côde wiki]

Sourdants[candjî | candjî l' côde wiki]

  1. E francès, c' esteut "amanite tue-mouche" (nén candjåve); dispu 1990, li mot on S pol pluriyal (une amanites tue-mouche; des amanites tue-mouches), çou ki shonne foû scwere, si on prind l' lodjike (1 amanite ni touwreut k' 1 moxhe).
  2. Pablo Sarachaga, so èn emile do 9 di nôvimbe 2016.