Croejhete di l' amazir

Èn årtike di Wikipedia.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Pådje del croejhete di l' amazir

Årtike[candjî | candjî l' côde wiki]

Gn a nol årtike e l' amazir.

Li prumire lete «ⴰ» (a) des sustantifs omrins pôreut esse corwaiteye come èn årtike omrin atroclé. Sifwaitmint pol prumire lete «ⵜ» (t) des mots femrins.

Bråmint des sustantifs et nos prôpes calkés di l' arabe marokin si fwaiynut avou atroclaedje di l' årtike arabe marokin «ل» (l).

لْمغْريب (l-meghrib, li Marok) => ⵎⵖⵔⵉⴱ (l-meghrib).

Mins avou les letes solreces (avou l' J ådvins, e l' arabe marokin), li calcaedje si fwait tot riprodujhant li dobe rimagneye cossoune.

جّديدة (* l-jdida => j-jdida, El-Djadida) => ⵊⴷⵉⴷⴰ (j-jdida).
صّويرة (* l-çwira => ç-çwira, Swira, Essawira) => ⵚⵡⵉⵕⴰ (ç-wiṛa).

Sustantifs ey addjectifs[candjî | candjî l' côde wiki]

Djinre[candjî | candjî l' côde wiki]

Ricnoxhance do djinre[candjî | candjî l' côde wiki]

Li djinre des mots est co åjhey a-z adviner.

Les mots ki cminçnut pa ⴰ- (a-), ⵉ- (i-) et ⵓ- (o-) sont todi omrins.

ⴰⴷⴼⵍ (adfel, nive)

Les mots k' atakèt pa on ⵜ- (t-) sont todi femrins.

ⵜⴰⴼⵓⵏⴰⵙⵜ (tafonast, vatche)

Foû-rîle : ⵜⴰⵔⵡⴰ (tarwa, efants, dischindants, zwers)  [1]

Raptitixhants femrins[candjî | candjî l' côde wiki]

Li femrin pout mostrer on raptitixha:

Femrins unitreces[candjî | candjî l' côde wiki]

Bråmint des mots d' sacwès nén contåves (fruts, verdeures…) sont omrins singulî. Po mostrer ene seule unité di ces sacwès la, on sieve on femrin unitrece.

Nombe[candjî | candjî l' côde wiki]

«Les Hahatîs sont des Berberes» (avou 2 pluriyals omrins erîlés)
Miniauge.gifLoukîz a : «Pluriyal e l' amazir»

Gn a pont d' rîle unike pol pluriyal des nos.

Årvier do walon, les sustantifs pluriyals si prononcèt todi d' ene ôte façon ki l' singulî. On trove tolminme sacwants rîlêyes.

Li pluriyal des omrins nos finit kimince sovint pa ⵉ- (i-) et fini foirt sovint pa -ⵏ (-ən). Mins gn a sacwants ôtes cas.

Å pluriyal, les sustantifs femrins wådnut leu betchete ⵜ- (t-) et finixhèt foirt sovint pa -ⵉⵏ (-in). Mins gn a sacwants ôtes cas.

Candjmint del voyale do prumî pî[candjî | candjî l' côde wiki]

Miniauge.gifLoukîz a : «Haetcheye cogne (sustantif amazir)»

Dirî sacwants dvancetes u des mots-usteyes (ⵉⵍⵍⴰ = i gn a), li voyale do prumî pî candje. C' est çou k' on lome ene haetcheye cogne,[3] eneviè l' cogne ordinaire ki s' lome adon li cogne prumrece[4]

I gn a cwate cas:

Mins gn a eto des mots ki n' candjnut nén.

Les mots pluriyals ni candjèt nén.

Viebes[candjî | candjî l' côde wiki]

L' infinitif n' egzistêye nén e-n amazir. Po les ratournaedjes, on dene li bodje do viebe, ki c' est l' kimandeu omrin singulî.

Egzimpes:

  • ⴽⵛⵎ: intere!, mousse! => intrer, moussî
  • ⵥⵕ: louke! waite! => loukî, waitî

Po les viebes ki n' ont pont di cmandeu corant (voleur), on prind li codjowa do rwaitant di l' erirece, k' on nd a rsaetchî li betchete di codjowaedje ⵉ-.

Egzimpes:

il a fwait: ⵉⵙⴽⵔ (isker) => bodje = "infinitif" ⵙⴽⵔ (fé)

Mins gn a des lives ki dnèt ossu li rwaitant di l' erirece lu-minme (metans, ci live cial, p. 142-143)

Vocial on tåvlea do codjowaedje do viebe ⵙⴽⵔ, avou les distaetchîs pronos d' djins (pronos tonikes).[6][7]

Djin Distaetchî prono (ralfabetijhaedje) Ratournaedje Codjowa (ralfabetijhaedje) Ratournaedje
Infinitif - - - ⵙⴽⵔ (sker)
Cåzant(e) ⵏⴽⴽⵉ (nekki) mi ⵙⴽⵔ (skregh) dj' a fwait
Atôtchî (eye) ⴽⵢⵢⵉ /
ⴽⵎⵎⵉ
(keyyi / kemmi) vos (singulî)
twè / ti
ⵙⴽⵔ (tskert) vos (singulî) avoz fwait /
t' as fwait
Riwaitant ⵏⵜⵜⴰ (netta) lu ⵙⴽⵔ (isker) il a fwait
Riwaitante ⵏⵜⵜⴰⵜ (nettat) leye ⵙⴽⵔ (tsker) elle a fwait
Cåzants ⵏⵓⴽⵏⵉ (nokni) nozôtes (omrins) ⵙⴽⵔ (nesker) nos (omrins) avans fwait
Cåzantes ⵏⵓⴽⴽⵏⵜⵉ (nokkenti) nozôtes (femrins) ⵙⴽⵔⵏⵜ (skerent) nos (femrins) avans fwait
Atôtchîs ⴽⵯⵏⵏⵉ (kʷnni) vozôtes (omrins) ⵙⴽⵔ (teskrem) vos (omrins) avoz fwait
Atôtcheyes ⴽⵯⵏⵏⵎⵜⵉ (kʷnnemti) vozôtes (femrins) ⵙⴽⵔⵎⵜ (teskremt) vos (femrins) avoz fwait
Rwaitants ⵏⵉⵜⵏⵉ (nitni) zels / yeusses ⵙⴽⵔ (skren) il ont fwait
Rwaitantes ⵏⵉⵜⵏⵜⵉ (nitenti) zeles ⵙⴽⵔⵏⵜ (skerent) elle ont fwait

Mots d' mostraedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Les diterminants d' mostraedje sont metous padrî l' no.

ⴰⵎⴷⴷⵓⴽⴽⵍ ⴰⴷ ⵉⵙⵏ ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ (ameddokkel ad isen amazigh; ci camaeråde (ci) kinoxhe l' amazir)
ⵉⵎⴷⴷⵓⴽⴽⴰⵍ ⵖⵡⵉⴷ ⵙⵏⵏ ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ (imeddokkal ghwi snen amazigh; ces uzeus cial kinoxhèt l' amazir.

Vocial les pronos d' mostraedje[8]

nombe -près/lon // djinre Omrin (ralfabetijhaedje) Ratournaedje Femrin (ralfabetijhaedje) Ratournaedje
Singulî d' près ⵖⵡⴰⴷ (ghwad) ci-ci / ci-cial ⵅⵜⵜⴰⴷ (khettad) cisse-ciale
Singulî d' lon ⵖⵡⴰⵏ (ghwan) ci-la ⵖⵜⵜⴰⵏ (khettan) cisse-lale
Pluriyal di près ⵖⵡⵉⴷ (ghwid) ces-ci / ces-cial ⵅⵜⵜⵉⴷ (khettid) cesses-cial
Pluriyal di lon ⵖⵡⵉⵏ (ghwin) ces-la ⵅⵜⵜⵉⵏ (khettin) cesses-lale

Hårdêye difoûtrinne[candjî | candjî l' côde wiki]

(fr) Live di croejhete IRCAM

Sourdants[candjî | candjî l' côde wiki]

  1. CTBG p. 16.
  2. [[Wikt:Sourdant:Pitite_croejhete_do_techelheyte_d'_Ayit_Bouguemmesse|]] p. 16
  3. mot basti a pårti do no arabe del divancete "harfu jar", lete di haetchaedje.
  4. e francès, li haetcheye cogne si lome «état d'annexion»; li cogne prumrece: «état libre», e-n inglès les deus fômes si lomnut «constract state» eyet «free state»; e l' arabe, «إرسال» (irsâl) pol cogne prumrece; «إضافة» (iDâfa) u «إلحاق» pol haetcheye cogne.
  5. CTBG p. 33-35.
  6. Distaetchîs pronos d' djins sorlon li ptite croejhete do techelheyte d' Ayit Bouguemmesse eyet on temoen des Ayites Bougmesse, Ali El Ouakhoumi, li 6 di fevrî 2017.
  7. Raveuri sorlon Abdelaziz Bouras & Mohamed Eddarhor, Apprendre la langue tamazight, Dar Ihya el oulloum , s.l., 2006, ISBN 9981-21-067-6, p. 135.
  8. TFN5 p. 149.