Tchawe-sori

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Wiktionary-logo.svg

Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchawe-sori", alez s' vey sol Wiccionaire

ene tchawe-soris d' Inde
aiyes di tchawe-sori

Ene tchawe-sori (ossu, padecô, sori volante, ou tchet-sori[1], c' est ene biesse ås tetes ki vole.

Ôre: kiroptere

Discrijhaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Deyrolle 948368.jpg

Leus doets del mwin sont divnous foirt foirt longs. Et, come ås djins, c’ est li troejhinme doet k’ est l’ pus long.

Leus djambes sont ptites et leus pîs sont metous å rvier: les talons padvant et les årteas avou des grawes padrî.

Ene tchawe-sori a ene tote fene pea d’ ene seule pîce ki l’ rafûrlêye tote etire. [2] Li pea des aiyes est foû fene.

Vicaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

Cike djournutrece[candjî | candjî l' côde wiki]

Proceedings of the Zoological Society of London (9515565801).jpg

Ele vike li djoû dins des trôs, pindowe li cou e hôt. Ele sont la edoirmowes, pindowes pas leus grawes, li tiesse al valêye, les aiyes riployeyes, resserêyes åtoû d’ leu coir.

Ele rexhe del nute et, estant cåzu aveule, ele si moenne avou come on radår. C' est des ultrasons k' on ôt don nén. Mins on lzès pout rschoûter avou des apareys especiås.

On côp l’ nute toumêye, ele vont à l’ tchesse ås insekes. Adon, ele rinturnut dins leus trôs po s’ ripoizer ene miete et dner 11 tetêyes ås ptits. La, ele ratindnut en s’ rashonnant ene conte l’ ôte po-z awè bén tchôd.

Amagnî[candjî | candjî l' côde wiki]

E Braezi [Brésil], i gn a deus ou troes indjes [especes] li suçnut li sonk des biesses, mins totes les ôtes magnnut des fruts, des pexhons, des insekes. Les nosses ni magnnut ki des insekes.

Mopliyaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

C’ est ene biesse ås tetes : ses djonnes skepeynut vicants et vont boere li laecea d’ leu mame.

A l’ ahan, ele si doevnut acopler et magnî po s’ fé del cråxhe po pleur passer l’ ivier e doirmant et tot ricmince 7 a 8 moes après.

Di l’ ivier, ele sont sovint dins les bômes wou çk’ i fwait frexh et la k’ i n’ djale nén. Elle î dimornut pindowes sins poujhî dins leus rezieves di cråxhe.

Au bontins, ele cominçnut a s’ dispierter et s’ evolnut po sayî di trover des tchabotes po djonnler. Ele s’ î rtrovnut a 10, 20 disca 50.

La, les djonnes crexhnut troes moes dins l’ vinte di leu moman. On côp k’ i sont vnous å monde, li laecea di leu mame est télmint ritche k’ i nelzî fåt ki cwate samwinnes divant di poleur voler. [3]

Telemoennance des tchawe-soris[candjî | candjî l' côde wiki]

discovreu d' tchawe-soris

Po-z aler tchessî sins s’ taper dins les meurs, les åbes, les coxhes, elle ont come on radår.

Elle evoynut des sons k' ene djin n' såreut etinde, di 36 a 45 kiloherz. Po les orayes di djin, c’ est inte 20 herz et 20 kiloherz (cwand on-z-est djonne).

Di 10 criyaedjes al sigonde cwand l’ tchawe-sori ni fwait ki voler, ça va disca 40 à 60 cwand elle atake et porshuve des moxhetes !

Leu criyaedje arive su l’ aroke et erva aviè leus orayes, çou ki fwait ki, sins vey, les tchawes-soris candjnut d’ voye e-z « advinant
 » l’ aroke. E-n on schita d’ sigonde, ele polnut sawè si l’ aroke est grande, sitroete, si c’ est lon ou près, si c’ est vicant, si ça vole rade.

Les specialisses ont des ptites boesses electronikes ki candjnut les Herz di leus criyaedjes et insi, on les pout etinde tchessî. [4]

Sôres di tchawes-soris[candjî | candjî l' côde wiki]

el Walonreye[candjî | candjî l' côde wiki]

End a 23 sôres [5], metans:

foû del Walonreye[candjî | candjî l' côde wiki]

I gn a 951 sôres so tote li Daegne (fok ene trintinne di sôres e l' Urope.

Vo ndè la sacwantes pus rlomêyes ki ls ôtes.

Vicansté[candjî | candjî l' côde wiki]

boesse ås tchawes-soris, po les tcheryî inte l' apiçaedje et li studiaedje

Eles sont todi pus råles a cåze del mannixhance.

Pus waire di viyès måjhones (les måjhons d’ asteure n’ ont pupont d’  craeyes); pus waire di ptitès cinses, di ståves, di gregnes, di gurnîs, cåzu pupont d’ håyes[6]

Doûcès creyances[candjî | candjî l' côde wiki]

Ele ont stî foirt sovint ametowes di esse li cåze di totes sôres di mås.

On djheut k’ ele s’ agripént dins les longs tchveas des comeres.

Come ele ni volnut ki dins l’ noer, on pinséve k’ elle estént emacralêyes do diåle.

Les sôrcires metént sovint des ptits bokets d’ tchawe-sori dins li rcete di leus comaxheures.

On clawéve ene tchawe-sori so les ouxhs des gregnes po sayî di lzî fé sogne. [7]

Hårdêye difoûtrinne[candjî | candjî l' côde wiki]

Fotos di tchawe-soris del Walonreye

Sourdants et pî-notes[candjî | candjî l' côde wiki]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou les tchawes-soris .
  1. Po tos les accints do mot «tchawe» dins «tchawe-sori», loukîz al notûle ALW 8 54.
  2. W. Marchal, Li Rantoele 82, esté 2017.
  3. Willy Marchal, come cial ådzeu.
  4. Willy Marchal, come cial ådzeu.
  5. Willy Marchal, Les tchawes-soris, Scoles di Bive do 14 di måss 2017
  6. Willy Marchal, come cial ådzeu.
  7. Willy Marchal, Scoles di Bive, 14 di måss 2017.