Codjowaedje shofler

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Li codjowaedje di shofler, c' est l' ci d' on viebe "erîlêymint disrîlé", dj' ô bén å deus bodjes, del prumire troke da Hendschel.

Po-z espaitchî d' aveur deus cossounes /fl/ al fén, çou ki n' est nén prononçåve e walon, on radjoute pa drî ene sititcheye voyale e:

  • dji °shofle => dji shofele
  • bodje A: shofl-
  • bodjes B et C: shofel-

Les viebes ki shuvnut ci codjowaedje la, c' est :

  • sacwants viebes k' ont "C+ -ler" å coron d' l' infinitif
  • tos les viebes k' ont "C+ -rer" å coron d' l' infinitif (loukîz a : codjowaedje mostrer).

Sacwants viebes del prumire troke k' ont l' minme rujhe avou deus cossounes å coron si codjownut come "tchicter", et des ôtes come wårder.

Sacwants viebes di cisse sôre la[candjî | candjî l' côde wiki]

Viebes avou l' coron -rer[candjî | candjî l' côde wiki]

Miniauge.gifLoukîz a : : codjowaedje mostrer

Viebes avou l' coron -ler[candjî | candjî l' côde wiki]

Viebes ki s' codjowèt come "shofler" dedja studyîs e Wiccionaire

Foû-rîles des viebes avou l' coron -ler[candjî | candjî l' côde wiki]

Ci n' est nén des vraiyès foû-rîles, mins des viebes la k' on doet aconter des candjmints do scrijhaedje do son del dierinne cossoune.

  • Viebes avou -sler : poûsler (dji poûssele)
  • Viebes avou l' coron -cler : distrocler, såcler (dji distrokele, dji såkele).
Viebes ki s' codjowèt come "såcler" dedja studyîs e Wiccionaire

Les cawetes di codjowaedje des viebes del sôre di shofler[candjî | candjî l' côde wiki]

Infinitif[candjî | candjî l' côde wiki]

bodje A + -er: shofler.

Pårticipes[candjî | candjî l' côde wiki]

Pårticipe erirece[candjî | candjî l' côde wiki]

  • omrin:
bodje A + : shoflé.
  • femrin:
bodje A + -êye: shoflêye.

Pårticipe prezintrece[candjî | candjî l' côde wiki]

bodje A + -ant: tot shoflant

Indicatif[candjî | candjî l' côde wiki]

Indicatif prezintrece[candjî | candjî l' côde wiki]

bodje B + -e: dji shofele.
bodje A + -ez: vos shoflez. Li dierin -z ni s' prononce måy.
bodje B + -es: ti shofeles. Li -s ni s' prononce måy.
bodje B + -e: i shofele, ele shofele.
    • fråze di dmande:
bodje B + -e + -t: shofele-t i ? / shofele-t ele ?.

Les fråze di dmandaedje ås ôtès djins si fjhèt tot metant les pronos sudjets padrî l' viebe (sins loyeure). Li prono "vos" metou padrî, si pout rsaetchî evoye.

  • Cåzant(e)s:
bodje A + -ans: nos shoflans; dji shoflans (el Basse-Årdene).
  • Atôtchîs (atôtcheyes):
bodje A + -ez: vos shoflez. Li dierin -z ni s' prononce måy.
  • Riwaitant(e)s:
    • cawete lidjwesse:
bodje A + -èt: i shoflèt, ele shoflèt. Li dierin -t ni s' prononce nén dins l' dijhaedje, mins bén dins li dmandaedje: shoflèt i ? / shoflèt ele ?
bodje C + -nut: i shofelnut, ele shofelnut. Li dierin -t ni s' prononce nén dins l' dijhaedje, mins bén dins li dmandaedje: shofelnut i ? / shofelnut ele ?

Indicatif futurrece[candjî | candjî l' côde wiki]

  • Cåzant(e):
bodje B + -rè: dji shofel.
  • Atôtchî (eye):
    • atôtchaedje ordinaire
bodje B + -roz: vos shofelroz.
    • atouwaedje.
bodje B + -rès: ti shofelrès. Li dierin -s ni s' prononce nén dins l' dijhaedje, mins est refoircî dins li dmandaedje: shofelress ? (est ç' ki t' shofelrès ?).
  • Riwaitant(e):
bodje B + -rè: i shoflel, ele shofel.
  • Cåzant(e)s:
bodje B + -rans: nos shofelrans; dji shofelrans (el Basse Årdene).
  • Atôtchîs (atôtcheyes):
bodje B + -roz: vos shofelroz.
  • Riwaitant(e)s:
bodje B + -ront: i shofelront, ele shofelront.

Durant Indicatif Erirece (imparfait)[candjî | candjî l' côde wiki]

  • Rilevêye: les cawetes do Durant Indicatif Erirece des viebes del prumire troke ås djins do singulî sont -éve(s).
  • Cåzant(e):
bodje A + -éve: dji shofléve.
  • Atôtchî (eye):
    • atôtchaedje ordinaire
bodje A + -îz: vos shoflîz.
    • atouwaedje.
bodje A + -éves: ti shofléves. Li dierin -s ni s' prononce måy.
  • Riwaitant(e):
bodje A + -éve: i shofléve, ele shofléve.
  • Cåzant(e)s:
bodje A + -éns: nos shofléns; dji shofléns (el Basse-Årdene).
  • Atôtchîs (atôtcheyes):
bodje A + -îz: vos shoflîz.
  • Riwaitant(e)s:
bodje A + -ént: i shoflént, ele shoflént.

Nén Durant Indicatif Erirece (passé simpe)[candjî | candjî l' côde wiki]

  • Cåzant(e):
bodje A + -a: dji shofla.
  • Atôtchî (eye):
    • atôtchaedje ordinaire
bodje A + -îz: vos shoflîz.
    • atouwaedje.
bodje A + -as: ti shoflas. Li dierin -s ni s' prononce måy.
  • Riwaitant(e):
bodje A + -a: i shofla, ele shofla.
  • Cåzant(e)s:
bodje A + -îs: nos shoflîs; dji shoflîs (el Basse-Årdene).
  • Atôtchîs (atôtcheyes):
bodje A + -îz: vos shoflîz.
  • Riwaitant(e)s:
bodje A + -ît: i shoflît, ele shoflît.

Erî-tins di l' Indicatif[candjî | candjî l' côde wiki]

  • erî passé (passé compôzé): Viebe "aveur" a l' indicatif prezintrece + pårticipe erirece: dj' a shoflé, t' as shoflé, evnd.
  • erî futeur: "aveur" a l' indicatif futurrece + pårticipe erirece: dj' årè shoflé, t' årès shoflé, evnd.
  • erî Durant Indicatif Erirece: "aveur" å Durant Indicatif Erirece + pårticipe erirece: dj' aveu shoflé, t' aveus shoflé, evnd.

Dobe erî-tins di l' Indicatif[candjî | candjî l' côde wiki]

  • dobe erî passé: Viebe "aveur" a l' erî passé + pårticipe erirece: cwand dj' a yeu shoflé, après k' t' as yeu shoflé, evnd.
  • dobe erî futeur: "aveur" a l' erî futeur + pårticipe erirece: cwand dj' årè yeu shoflé, après k' t' årès yeu shoflé, evnd
  • dobe erî Durant Indicatif Erirece: "aveur" a l' erî Durant Indicatif Erirece + pårticipe erirece: cwand dj' aveu yeu shoflé, après k' t' aveus yeu shoflé.

Suddjonctif[candjî | candjî l' côde wiki]

Suddjonctif prezintrece[candjî | candjî l' côde wiki]

  • Å singulî, li suddjonctif prezintrece, c' est parey ki l' indicatif prezintrece.
Ki dj' shofele.
Ki t' shofeles.
K' i shoflele, k' ele shoflêye.
  • Å pluriyal, on ristitche ene cawete -xhe après les cawetes di codjowaedje di l' indicatif prezintrece, k' on a rsaetchî evoye les halcrossès cossounes å coron. Li cawete -èt est disfaflotêye (-exhe).
ki nos shoflanxhe (u: ki dj' shoflanxhe).
Ki vos shofléxhe
K' i shoflexhe, k' ele shoflexhe (u : k' i shofelnuxhe, k' ele shofelnuxhe)

Suddjonctif erirece[candjî | candjî l' côde wiki]

Li suddjonctif erirece si fwait tot rprindant les cawetes do Nén Durant Indicatif Erirece (passé simpe) et-z î racawer ene cawete -xhe

Ki dj' shoflaxhe.
Ki t' shoflaxhes.
K' i shoflaxhe, k' ele shoflaxhe.
Ki nos shoflénxhe (u: ki dj' shoflénxhe).
Ki vos shoflîxhe (li minme tchoi k' å suddjonctif prezintrece).
K' i shoflénxhe, k' ele shoflénxhe

Condicioneu[candjî | candjî l' côde wiki]

Li condicioneu, c' est on tins ki s' fwait avou li prumire dobe cawete do futurrece, et ene djeujhinme cawete, li minme kel cene do NDIE des viebes del cénkinme troke.

  • Cåzant(e):
bodje B + -reu: dji shofelreu.
  • Atôtchî (eye):
    • atôtchaedje ordinaire
bodje B + -rîz: vos shofelrîz.
    • atouwaedje.
bodje B + -reus: ti shofelreus. Li dierin -s ni s' prononce nén dins l' dijhaedje, mins est refoircî dins li dmandaedje: shofelreuss ? (est ç' ki t' shofelreus ?).
  • Riwaitant(e):
bodje B + -reut: i shofelreut, ele shofelreut.
  • Cåzant(e)s:
bodje B + -réns: nos shofelréns; dji shofelréns (purade el Basse-Årdene.
  • Atôtchîs (atôtcheyes):
bodje B + -rîz: vos shofelrîz.
  • Riwaitant(e)s:
bodje B + -rént: i shofelrént, ele shofelrént.

Kimandeu[candjî | candjî l' côde wiki]

Li cmandeu shût l' indicatif prezintrece, mins on rsaetche li cawete -S a l' atouwé.

bodje A + -ez: shoflez !.
bodje B + -e: shoflele !.
  • Cåzant(e)s:
bodje A + -ans: shoflans !
  • Atôtchîs (atôtcheyes):
bodje A + -ez: shoflez !

Dins les accints do walon[candjî | candjî l' côde wiki]

après Lidje[candjî | candjî l' côde wiki]

On-z a l' minme ristitcheye voyale "e" (è) po les modeles "bindler", "dobler", "botner", "tingler" (codjowaedje 15, 16, 17 & 18 do Motî da Stasse). Pol modele "intrer", on-z a ene ristitcheye voyale "-eû- (codjowaedje 19). Ces cénk sôres di viebes la fwaiynut 120 cas des 2200 viebes des codjowaedjes da Stasse (5,5 åcint).

après Moustî[candjî | candjî l' côde wiki]

On-z a l' minme ristitcheye voyale "e" (è) pol modele "shofler" (sofler; codjowaedje 13 des Codjowaedjes da Gilliard). Pol modele "intrer", on-z a ene ristitcheye voyale "-ê- (codjowaedje 9). Ces deus sôres di viebes la fwaiynut 60 cas des 5000 viebes ramexhnés pa Gilliard (1,2 åcint).

après Nivele[candjî | candjî l' côde wiki]

Dins l' croejhete da Coppens, gn a deus modeles avou l' ristitcheye voyale "e" (è)  : "xhufler" (chufler) et "grazner" (graz'ner). Coppens dene 42 viebes po "xhufler" eyet 10 viebes po "grazner".

après Bastogne[candjî | candjî l' côde wiki]

Dins l' motî d' Bastogne, on-z a bén 16 modeles avou l' ristitcheye voyale "e" (è) : "dobler", "combler", "regler", "djigler", "infler", "rapåmler", "bråyler", "fujhner", "botner", "ecombrer", "soucrer", "cofrer", "intrer", "mostrer", "måvler", "maneuvrer", avou co èn ôte avou ene ristitchêye voyale "i" : coujhner (cûjner; i cûjine).

après l' Årdene nonnrece[candjî | candjî l' côde wiki]

Li ristitcheye voyale est "u" ou "ë", po les modeles shofler (choufler; dju choufule, djë choufële), "mostrer" (moustrer; dju mousture, djë moustëre) et "abotner" (aboutner; dj' aboutune, dj' aboutëne).

Hårdêyes difoûtrinnes[candjî | candjî l' côde wiki]