Ixh-låte

Èn årtike di Wikipedia.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Plake a l' intrêye do viyaedje di Moxhe ki s' a scrît on tins "Moscha"

L' ixh-låte, c' est on son, ki s' prononce tot rasserant l' air ki passe sol dizeu del goidje inte li raecene del linwe et l’ palå.

L' ixh-låte si scrît "ç" e l' Alfabet fonetike eternåcionå.

Egzimpes di prononçaedje[candjî | candjî l’ côde wiki]

Dins des mots walons, å coron do mot:

Dins l' fråze «li bijhe et l' solo / solea…» (divins l' fåve Li bijhe et l' solea)

Spårdaedje dins les accints do walon[candjî | candjî l’ côde wiki]

Il egzistêye eto coramint e walon del Hôte Årdene et del Hesbaye lidjwesse.

I s' pout bén ki, dins on metou accint do walon, li minme sicrijhaedje Feller soeye prononcî ixh-låté après on «i» (et motoit les ôtes voyales divantrinnes, «u», «ou») et axh-låté dirî ene voyale dirîtrinne («o» et «a»).

C' est on son foirt målåjhey a fé rexhe del boke po les djins d' après Nameur et Tchålerwè, pask' i n' a måy egzisté drola.

E rfondou walon, on pout ôre des prononçaedjes ixh-låtés avou les betchfessîs scrijhas "xh" et "jh" s' i sont metous å coron d' ene sillabe.

Spårdaedje dins des ôtes langues[candjî | candjî l’ côde wiki]

Il est bén cnoxhou e neyerlandès (prononcî avou l' accint flamind)[1]

geen geld (pont d' cwårs, nou çanse).

Il est ossu corant e l' almand, dirî on «i», todi.

ich liebe dich (dji t' voe voltî).

E l' espagnol, li lete «j» sereut purade prononceye cole axh-låte trabajar (ovrer, bouter).

ixh-låte et axh-låte[candjî | candjî l’ côde wiki]

L' ixh-låte est bråmint pus doûs a-z ôre ki l' axh-låte, ki c' est l' [[vûzlêye cossoune|vuzlêye cogne del minme cossoune.

Li son ixh-låte e walon do 20inme sieke[candjî | candjî l’ côde wiki]

Les studias de diyalectolodjisses walons, dins l' A.L.W. et ådfoû mostrèt pår les mots k' estént prononcîs avou èn ixh-låte e walon e 20inme sieke, et la ki ç' prononçaedje la egzistéve adon.

Mots prononcîs ixh-låtés[candjî | candjî l’ côde wiki]

Sicrijhaedje di l' ixh-låte e 20inme sieke[candjî | candjî l’ côde wiki]

Sitindêye la k' on prononcive ixh-låté[candjî | candjî l’ côde wiki]

On pleut ôre coramint on son ixh-låte dins tot l' grand Payis d' Lidje. Les plaeces li pus lon erî d' Lidje k' on prononcive co coramint l' ixh-låte e 20inme iseke:

A Lidje minme, et a Vervî, po des mots avou "xh" et "jh" metous al fén , on-z oyeut purade on ixh-låte k' on clair "h": åhe, cohe.

Al Bijhe di Lidje (Vizé, Roclindje), ni l' son ixh-låte, ni on clair "h" n' esteut oyåve dins ces mots la.

Istwere do son ixh-låte e walon[candjî | candjî l’ côde wiki]

Mwaisse atuze[candjî | candjî l’ côde wiki]

Come on n' a né eredjistrer li cåzaedje des djins do 8inme, 10inme, 12inme, 15inme sieke, ci n' est k' dins li scrijhaedje des vîs papîscrîts k' on pout adviner ki les djins prononcént d' ene manire u d' l' ôte. Mins i fåt bén pinser k' on novea prononçaedje ni va passer dins les papîs ki bråmint après si skepiaedje, paski les scrijheus sont todi foirt wårdiveus.

Situdiaedje di l' istwere di l' ixh-låte[candjî | candjî l’ côde wiki]

C' est les linwincieus ki vont rnaxhî dins les vîs papîs ki studièt ces ponts la. Li pus sûti, sins manke, fourit Louwis Rmåke. I fjha tot on live so l' ixh-låte (k' i lome H sigondaire) e walon, Les variations de l' H secondaire en Ardenne Liégeoise. On rascourti di ces rcwerances la est metou dins l' hagnon 58 di s' dierin live, La différentiation dialectale en Belgique Romane avant 1600.

Gn a des ôtes sincieus (des Wallons et des ôtes) k' ont eto studyî ci son la, veyanmint k' il egzistêye u a egzisté dinltins dins des ôtes "pitits" lingaedjes romans.

  • Wilmotte, M. (Etudes de philologie romane, Paris, 1932).
  • Wüest, J. (La dialetalisation de la Gallo-Romania, Problèmes phonologiques, Berne 1979).
  • Paul Marchot Die Mundart von Gueuzaine-Weismes (phonetish behandelt) teze, Bonn, 1911.

Sourdants etimolodjikes des mots avou l' ixh-låte[candjî | candjî l’ côde wiki]

L' etimolodjeye des mots ixh-låtés est foirt varieye:

Troke di sons     lingaedje-sitok     mot latén     mot walon    
tch latén rumice ronxhe
t + y latén puteare poujhî
s + y latén mansione måjhon, måjhone
s + s + y latén crassia cråxhe
s + t + y latén ostiu ouxh
k + s (?) latén coxa coxhe
s + k latén scamnu, fiscus xhame, fexhe
s + k tîxhon musca (crouweur) Moxhe
ch latén descendere dischinde

Datåcion do prononçaedje ixh-låté di ces mots la[candjî | candjî l’ côde wiki]

Les diferins scrijhaedjes do viyaedje di Moxhe nos mostrèt bén ki les scrijheus des vîs papîs estént amayîs po scrire ci son la, ki dveut esse novea por zels. Vocial les pus vîs scrijhaedjes di ç' no la:

  • Moscha (1114)
  • Moysc (1136)
  • Mox (1241)
  • Mohe (1280)
  • Moxh (1321)

Li prumî pôreut co esse veyou come mårcant li son SK. Dins l' deujhinme, on-z advene l' intrêye d' on son CH, motoit Mochk.

A pårti do troejhinme, on-z a l' sinta ki les fjheus d' papîscrîts sont d' acoird inte did zels (dandjreus di s' aveur atôtchî n' onk l' ôte totavå l' Principåté d' Lidje), k' i fåt on scrijha speciå po on son speciå, k' i n' ont nén so Nameur u sol Braibant. Cial, on-z est pår a l' aschate.

Ci son la si va scrire x (come e lorin) e plaeces, et H e ds ôtès plaeces. Pu, al fén, on-z a prin les deus letes eshonne: XH .

Eto, on pout dire ki l' prononçaedje ixh-låté egzistêye pår el Walonreye, dedja e 1130.

Li prononcaedje ixh-låté e walon did dimwin[candjî | candjî l’ côde wiki]

Fåt i ecoraedjî on prononçaedje ixh-låté di sacwants mots walons ?[candjî | candjî l’ côde wiki]

Motoit bn k' oyi, paski:

  • C' est on prononçaedje mo walon, ki n' egzistêye nén ôte pårt el Gallo-Romania.
  • Po les scoles des ptits Walons, il aprindront pus åjheymint li prononçaedje do minme son e rfondou flamind et e l' almand. Li pronçaedje do G neyerlandès est simpe come bondjoû po les djins d' Vå-Xhavane, u d' Lîssin, ki prononcèt "coxhe" [koç], et "i djéreye po ploure" [i dʒeriç].

Prononçaedje sûtis di sacwants mots avou XH et JH[candjî | candjî l’ côde wiki]

Dins l' esplicant motî, on-z atåvele des prononçaedjes zero-cnoxheus po des djonnes ki n' serént aloyîs a nole coine del Walonreye.

Po les -XHE et -JHE metous å coron des mots (åjhe, coxhe, i bouxhe, fraijhe...), li prononçaedje zeroècnoxheu est atåvlé avou ixh-låte.

Li son ixh-låte dins foû do lingaedje walon[candjî | candjî l’ côde wiki]

e flamind et neyerlandès[candjî | candjî l’ côde wiki]

e l' almand[candjî | candjî l’ côde wiki]

e lussimbordjwès[candjî | candjî l’ côde wiki]

e l' ancyin lorin (vî gåmès)[candjî | candjî l’ côde wiki]

Li studiaedje des vîs scrijhas di deus viyaedjes di Gåme ki s' lomèt asteure "Méch" (e francès Meix) nos va mostrer åk:

Li mot vént do tîxhon meer (fagne) avou on S d' apårtinance. On voet bén ki li viye troke RS va candjî d' prononçaedje diviè l' 14inme sieke. Sorlon Ch. Th. Goossen (Französische Scriptastudien, Wîne, 1967), li lorin, a ç' moumint la, a motoit eto prononcî ixh-låté, divant d' passer å prononçaedje CH d' ouy.

Hårdêye difoûtrinne[candjî | candjî l’ côde wiki]

Sourdant[candjî | candjî l’ côde wiki]

  1. li prononçaedje des Bas Payis est purade axh-låté.