Walons del Wisconsene

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Les Walons del Wisconsene, c' est des Walons k' ont-st ebagué del Walonreye (bråmint do Roman Payis, et do payis d' Djiblou), al fén do 19inme sieke, et s' astaler el Wisconsene. Il ont wårdé l' walon come lingaedje d' atôtchance disk' å cmince do 21inme sieke.

Parfondès cåzes di l' ebagance[candjî | candjî l' côde wiki]

  • mestîs ki disparexhèt: texheu
  • rilidjon protestante (fok on cas u deus)
  • mizere dins les campagnes (ovrîs al djournêye avou des grossès familes). I si louként come des sclåves, tot fjhant leus 14 eures, et esse må payîs).

Cisse cåze la prume so les ôtes. Çoula provént del crexhance del djin. Metans, Bôvetchén contéve 1021 djins e 1805 eyet 1782 e 1836.[1]

Après l' endalaedje des prumîs, c' est les letes k' il evoynut k' ecoraedje les halkineus. Inte 1854 eyet 1856, gn a des meyes di djins do Roman Payis et del Hesbaye namurwesse k' endè vont.

Avou ça ki: les cpagneyes di voyaedje e batea fwaiynut del riclame dins tos les viyaedjes, alant minme a fé lére des letes vantant l' vicåreye e l' Amerike après messe.

Les viyaedjes del Wisconsene avou des nos dnés pa des Walons[candjî | candjî l' côde wiki]

Les viyaedjes del Walonreye k' ont-st evoyî des djins el Wisconsene[candjî | candjî l' côde wiki]

Istwere[candjî | candjî l' côde wiki]

Prumî endalaedje[candjî | candjî l' côde wiki]

E 1852, on cinsî d' Gré-Dwecea, lomé Françwès Ptignot [François Petiniot] end eva a Anverse po ses afwaires. Dins on cafè, i voet ene afitche ki dit ki, e l' Amerike, dins l' Wisconsene (divnou estat e 1848). C' est cåzu po rén (75 francs bedjes po èn ectåre). I tuze k' avou les cwårs k' il årè tot rvindant ses 6 ectåres di tere, i s' pôreut atchter 600 ectåres el Wisconsene. I nd a stî tot efoufyî, et, tot rivnant, il a pinsé a çoula tofer. Rarivé e s' måjhone, il a conté l' novele a s' feme et a ses vijhéns, et a des soçons. On nd a berdelé tocosté les djoûs d' après. Après sacwants samwinnes, gn a yeu dijh ciinsîs ki s' ont decidé a vinde tos leus béns et-z ebaguer låvå. Diviè l' mitan do moes d' may 1853, i cwitént Anverse po Noû York.[2]

Rujhes des setleus et aidances[candjî | candjî l' côde wiki]

Rujhes[candjî | candjî l' côde wiki]

  • I n' savnut nén djåzer ni inglès, ni holandès (n a des colneyes holandesses so leu voye).
  • I finixhèt pa atchter des teres dins les bwès, mins i lzès dvèt drôder et i n' ont pont d' bisteu (ni tchvås ni [[boû]s).
  • Les iviers sont foirt froed (- 10 a -20), et i n' ont yeu l' tins ki d' fé des cahoutes brouxhires.
  • Di 1861 a 1865, cåzu tos les omes sont-st egadjîs dins l' årmêye do Nôr tins del guere di disraloyaedje.
  • Nouzome målfeu di 1871

Aidance[candjî | candjî l' côde wiki]

  • Les Indyins des bwès (Menominîs et Potawatomis) les ascoyèt binamêymint, et lzî aprinde a pexhî, tchessî. C' est des Algonkins, et i sont ddja crustins dispu ene tchoke.
  • Gn a des djins ki cåznut francès, ca ces payis la ont stî colnijhîs on tins pås Francès do Canada.
  • Les protestants et les catolikes s' etraidnut po basti des eglijhe et des timpes.
  • Tot rmetant so pî les dicåces come e vî payis, les djins ont des amuzmints ki les raprepeynut.
  • L' etraidance eternåcionåle après l' målfeu di 1871.[3]

Voyaedjes des dierins walon-cåzants el Walonreye[candjî | candjî l' côde wiki]

Li prumî voyaedje, il ont toumé al Pane. Et n' nén sawè cåzer "bedje". Al fén do voyaedje, il ont toumé so ene djonne feye k' els a moenné a Nameur. La-drî, il ont polou djåzer walon. Mins c' esteut ddja l' fén do voyaedje. Adon, il ont rivnou ene pus grosse binde, direk a Nameur. Et esse riçûs pa Lucyin Léonard, k' a-st amonté ene soce d' amisté Walonreye-Wisconsene.

Li lingaedje walon del Wisconsene[candjî | candjî l' côde wiki]

Agrès istorike[candjî | candjî l' côde wiki]

Li walon s' a wårdé divins en kiminålté k' a cwité l' Walonreye inte 1880 et 1900. C' est ene preuve ki les djins d' avår ci eployént a 90 åcint li walon come lingaedje d' atôtchance di tos les djoûs disk' al fén do 19inme sieke. Sacwant istoryins, disk' ås anêye 1990, volént ki tos les Walons åyénxhe adopté "spontanêymint" l' francès dispu divant 1500.

Agrès diyalectolodjike[candjî | candjî l' côde wiki]

Accints[candjî | candjî l' côde wiki]

Ortografeye[candjî | candjî l' côde wiki]

Les Walons del Wisconsene dijhnut leu lingaedje impossibe a scrire. Les cis k' ont sayî, come Al Vandertie, ni rashît nén si scrijhaedje sol fonetike u l' ortografeye francesse (come li sistinme Feller, boutans). Çoula dene des scrijhas foirt ewaerants:

Agrès foclorike[candjî | candjî l' côde wiki]

Sacwants piceures des amuzmints do 18inme sieke ont stî rtrovés låvå, come li danse del pûssire,

Les viyès danses walones ont stî radaptêyes, et divni les cwärêyès danses (sôre di cwadrile, mins avou djusse 4 copes).

Askepiaedje di noumots[candjî | candjî l' côde wiki]

Hårdêye difoûtrinne[candjî | candjî l' côde wiki]

Sourdant[candjî | candjî l' côde wiki]

  1. Bulletin du club philatélique de la vallée du Nethen, n° 23, måss 1973 p. 3, rilevé pa Françoise Lempereur
  2. Austin Allard, on walon-cåzant do Wisconzin, raconté e walon; eredjistrumint do 14 di djulete 1974 pa Françoise Lempereur.
  3. Françoise Lempereur, Les Wallons d' Amérique du Nord (les Walons d' Amerike bijhrece), Duculot, Djiblou, 1976; ISBN 2-8011-0085-4