Rifondou walon

Èn årtike di Wikipedia.
Potchî a: naiviaedje, cweri
Li mot "raxhe-vea", sicrît e motî da Haust a môde do rfondou
Miniauge.gifLoukîz a : Rifondaedje do walon

Li rfondou walon, c' est on sistinme di scrijhaedje unifyî do walon, enondé pa l' UCW eyet porshuvou et spårdou pa l' SNR Li Rantoele dins les anêyes 1990.

Les djins k' î ont bråmint bouté sont lomés les "rfondeus".

C' est l' prumî sistinme unifyî k' a stî vormint eployî pa sacwantès djins, et ki s' diswalpêye todi dpus.

Li rfondou walon n' ehåye nén li prononçaedje do walon. Portant, a dater di 2009, on-z a eto atåvlé on "prononçaedje zero-cnoxheu".

Lomaedje[candjî]

Li mot "rfondou walon" (r'fondu walon) aparexhe pol prumî côp dins l' rivowe "Singuliers" e 1993 dins èn årtike da Lucyin Mahin .

Diswalpaedje do coirpusse[candjî]

Li rfondou walon a stî enondé pa on papî da Jean Germain dins l' rvowe "Toudi" ki date di 1989. I mostere kimint k' on pôreut prinde åjheymint ene pus lådje oyowe po ene cwénzinne di mot (loukîz : Mapes ALW et rfondaedje). Il propôze eto, al rissaetchete, li betchfessî ea.

L' idêye di rmete eshonne les mots des diferins accints do walon a tcheryî avou l' adjinçnaedje do motî franwal "Walo +" (adjinçné pa Lorint Hendschel po l' UCW, avou toplin des aidances). Li live rexhe e 1992 et pout esse riwaitî come li mwaisse astoca des betchfessîs scrijhas "å" et "ô".

E 1993, li minme Lorint Hendschel eplaide on sillabusse : "Quelques propositions sur l'établissement d'une langue wallonne écrite commune" ). I diswalpêye pår li sistinme da Djan Djermwin avou les pus lådjes oyowes, mins boute des ôtès atuzes come li cene des rîlêyes et des sorwalondes. I rfond eto les codjowaedjes, e-n on sistinme ki poite co s' no ("Trokes da Hendschel").

E 1994, les mwaissès dnêyes sont diswalpêyes pa les rfondeus, inte di zels, les prumîs "vraiys" betchfessîs scrijhas (k' i gn a nou sifwait scrijha e sistinme Feller). Dj' ô bén : les betchfessîs ea et xh. Vénrè bénrade après li betchfessî én. Gn ava eto : li prumire saye di motî walon-francès e rfondou (dins "Å raploût-tot des walons et les prumirès rcwerances sol rifondaedje des codjowaedjes et des betchetes et cawetes.

E moes d' måss 1995, l' UCW dimande a Lorint Hendschel di mete so pî on sincieus raploû, a Mårcinele, po prezinter li rfondou. Les prumîs betchfessîs et sacwants oyons (ey, cw, mw)

Après 1996, gn årè pus ki les betchfessîs oe, oi eyet sh ki pasront.

I n' dimorrè pus k' a spåde li novele ortografeye. Çou ki n' serè possibe ki pal voye del Daegntoele, ca cåzu totes les soces pol walon vont rbouter l' atuze d' on scrijhaedje ki n' riprezint pus l' accint di leu viyaedje.

Ricnoxhance do rfondou walon[candjî]

Emey les waloneus[candjî]

Å e moes d' måss 1995, å raploû d' Mårcinele, gn a pont yeu d' vwès disconte di l' idêye do rfondou walon. Mins dins les tournêyes d' esplicåcions da Lorint Hendschel dins les diferinnès contrêyes, les scrijheus s' ont docô redivé disconte tot candjmint a leus sistinmes ortografikes, rashious sol sistinme Feller.

Li SLLW a metou des ahotes a tot çou ki s' rapoirtéve å rfondaedje, copurade après li rlomé papî da Jean Lechanteur dins li rvowe "Wallonnes" e 1996. Dispu don, et todi dpus disk' ås djoûs d' ouy (2010), tos les waloneus aloyîs al SLLW sont clairmint espaitchîs di håbiter les rfondeus.

Li CLRE, après aveur diné on pris a on roman e rfondou (So l' Anuti, 1995), ritourna cazake, et frinne des cwate pates et do muzea disconte do rfondou.

Do costé des soces di scrijheus, l' opôzucion å rfondou a divnou todi pus foite, ostant après Lidje k' après Nameur et Tchålerwè. Li rfondou n' a parvinou a s' afroyî on passaedje ki do costé del Basse Årdene.

C' est on miråke ki les Rantoelîs ont sorviké a totes les rascråwes, minme ådvins di leu soce, et ki l' rifondou a stî spårdou pal Daegntoele. Gn a eto yeu li voye des ratournaedjes éndjolikes k' a assaetchî des bouteus po li rfondaedje.

Ådfoû do monde des waloneus[candjî]

E 2007, on nd a djåzé ene picêye di côps.

E 2008, dins l' Libe Beldjike do 16 di djanvî, èn etnolodjisse, Francis Martens, rimete cråndimint li rfondou a l' ABN. Mins dire k' i stofe dins ses bråyes.[1]

E 2009, Jean-Marie Klinkenberg, dins èn årtike di "Télépro", dit k' i trove les rfondeus coraedjeus.

Tåvlea des foninmes et morfinmes do walon et leus ortografeyes e rfondou ey e Feller[candjî]

Betchfessîs scrijhas[candjî]

Betchfessî Tchålerwè Nameur Lidje Basse Årdene Mots tipikes Mape ALW
ea ia ia ê ê/é tchapea, pourcea 1, 11 & 78
én én/é/în in/én in/ègn in bén, tchén, cénk 1, 3, 18 & 19
ae a/â a è a glaece, saetch, viyaedje 1, 47, 88 & 99
å â/au au (ô) å/â au (ô)/â tchår, tchåsse, clå 1, 12, 15 & 21
oi ô/oû wa wa/ôn boigne, moirt, moite, oizeur 1, 5, 62, 63 & 67
xh ch ch h/hy ch kinoxhe, moxhe, pexhon, ronxhe 1, 22, 64, 76 & 84
sch sk ch h ch/sk dischinde 1, 28
jh j j h/hy j måjhon, poujhî 1, 56 & 80
sh ch s/ch s s eshonne 1, 34
oe wè/oû eû/û è/ë/wa/oû stoele, froed, miroe, poere, soe 1, 38, 45, 61, 75 & 91
oen win win on on poenne,voenne 1, 69 & 97
ô ô/oû ô/ôn ô/ôn ô/ôn/oû
ai é ê, é ê, in ê, in mwaisse 1, 57
Cåzu-betchfessî é é/î é/î é î ceréjhe, lét 1, 8 & 55

Ôtes foninmes[candjî]

Oyon Tchålerwè Nameur Lidje Basse Årdene Mots tipikes Mape ALW
Sipotchåve voyale è i/ë i/u u/ë dji, ri- 2, 12
H prumrece - (+ loyaedje des sons) - (sins loyaedje des sons) h h/h/- (sins loyaedje des sons) hepe 1 50 & 51
Cawete -eye îye îye èye îye/îe veye 1 98
oyon OU/U (rifondou) u u ou u fistou, pierdou 1 41 & 71
oyon O/OU/U (pierdowe) o / ou / a u u u / ou pierdowe, schome, rowe 1 32, 72 & 86
oyon O/OU (gote) ou o o o / ou crosse 1 25
oyon cw/k (cwate) k k cw k cwareme, scwere, cwate, cwite, cwand PALW 1 3
Oyon mw/m (mwin) mw mw m mw samwinne 1 90

Morfinmes[candjî]

Morfinme Tchålerwè Nameur Lidje Basse Årdene Mots tipikes Mape ALW
Infinitif del 1ire troke -er (/e/ sicrît -ér) -er/-è -er -er/è atchter 2 76

Rifondants walons[candjî]

Sacwantès sayes ont stî fwaites po n' passer ki pate a pates d' on walon coinrece å walon pår rifondou. On-z a lomé ces scrijhaedjes la rifondants walons. Insi, li roman Dji m' lome Meliye a stî scrît e "rfondant carolo".

On pôreut eto lomer "rfondant namurwès" li saye da Chantal Denis d' ehåyî ortograficmint li walon d' après Nameur, çou k' (dins metans Kî çk' a touwé JFK ?).

Hårdêyes divintrinnes[candjî]

Hårdêyes difoûtrinnes[candjî]

Sourdants[candjî]

  1. J. Cayron, emilaedje a Lucyin Mahin, li 20 di djanvî 2008.