Lucyin Mahin

Èn årtike di Wikipedia.
(Redjiblé di L. Mahin)
Potchî a: naiviaedje, cweri
(2008)

Wiktionary-logo.svg

Li Wiccionaire si rsieve di sacwants fråzes da "Lucien Mahin" po-z enimådjî des mots k' i gn a.

Lucien Mahin (ki s' no est pus sovint scrît Lucyin; di s' prumî no d' pene Louline Voye, li halene evoye), c' est on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Viyance li 31 di decimbe 1953. C' est eto on bouteu pol walon, ey on fel eplaideu sol Daegntoele di waibes e walon.

Come sicrijheu, il est pus cnoxhou come romantî. Mins sacwants corwaiteus come Maurice Georges li ritnént aprume come on powete, diski dins les anêyes 2000.

Come ricwereu, il a stî aprume diccionairî, mins do cô après rifondeu. Il a eto fwait des rcwerances sol croejhete.

Il a stî rprins dins les antolodjeyes "Limes" (1992), "Paroles d' oïl", "Scrire" (1992) eyet "Scrijheus d' Årdene" (2002).

Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses). Si a-t i bouté tote si veye e Marok. Aprume al sicole veterinaire di Rabat come acsegnant et rcwereu. Adon-pwis, come årtisse a s' boûsse dins les Douccala.

Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint[candjî | modifier le wikicode]

Spitch da Lucyin Mahin å strimaedje di "Ene båke so les bwès d' l' Årdene"
Po n' nén esse a stok avou on diyaporama, a ene conferince a Djistou e 2007
papîscrît di s' tot prumî arimé e walon, ricoridjî pa Lucien Léonard
ôte scrijhaedje, ricoridjî eto pa Lucien Léonard

E 1981, i cmince a-z eplaidî dins l' coirnêye "Cwand dji n' sai rén, dji m' tai" di l' Avenir du Luxembourg, des scrijhaedjes ricoridjîs d' avance pa Lucyin Léonard, ki lyi aprind, insi, a rashir l' accint d' Transene sorlon l' sistinme Feller.

Docô, il enonde on live di scole, "Ene båke so les bwès d' l' Årdene", ki va rexhe e 1984 (prumî tome) ey e 1993 (deujhinme et troejhinme tomes). Po li strimaedje do prumî tome, i preye a Rdû Raymond Mouzon eyet Omer Marchal. Pol rexhowe des deus ôtes, E 1993, il adjinçnêye, todi a Rdû, on raploû so l' avni do walon, avou come pretcheu des rlomés waloneus come Lorint Hendschel, Lucyin Somme, Emile Pècheur, Michel Francard et Noël Anselot. C' est a dater d' adon k' i va bouter avou Lorint Hendschel et Tiri Dumont sol rifondaedje do walon.

Inte les deus vudaedjes des "Båkes", il aveut scrît on prumî ptit roman, Li ptite comere avou l' blanke camizole, ki serè eplaidî a l' SLLW e 1989.

E 1994, i rashonne a Transene ene ritrovinne di rcåzeus d' walon. Dipus d' 60 djins seront berwetés pa des djonnes guides inte troes asyinnes : ene so les viyès usteyes (moennêye pa Arthur Schmitz et Johan Viroux), ene so des sacwès d' actouwalité (li bardouxha å Rwanda, espliké pa Omer Marchal et les cåzaedjes moennés pa Lorint Hendschel) et l' troejhinme sol diyalectolodjeye la k' gn aveut eto Marcel Slangen. Li rtrovinne a stî rapoirtêye å posse (Pierrot Dufaux, 900.000 Walons), ey al tévé (Jany Paquay, Wallons-nous).

C' est so ces etrevéns la (1993-1995) k' i scrît, e francès, ene rîlêye di 16 tecses so les noûmots et l' rifondaedje do walon: "Waldim" (po walon did dimwin).

E 1995, i rabindele les waloneus co ene feye a Transene et ça va esse l' askepiaedje del "Soce des Rcåzeus d' Walon, ki serè moennêye pa Pierre Otjacques, Yves Gourdin et Louis Baijot et ki va eplaidî li Coutcouloudjoû. Ele vike co å djoû d' ouy.

Todi e 1995, i cmince pa studyî les mots di l' Årdene nonnrece, et rashonner li Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece, k' i n' a måy sitî tote fwaite.

E 1996, i rashonne å Noû Lovén sacwants waloneus ki voeynut di l' avni pol walon : gn aveut la a costé d' Michel Francard : Dominique Heymans, Tiri Dumont, Joseph Lahaye, Charles Massaux eyet Lorint Hendschel. Li soce "Li Rantoele" va bénrade askepyî.

E 1997, il amonte ene waibe e walon, l' Aberteke.

E 1998, i saye d' atôtchî les politikîs a Rdû po on raploû sol rapoirt inte li walon et l' economeye. Jean-Claude Somja eyet Jean-Pierre Hiernaux seront al pirlodje.

Li minme anêye, i adjinçnêye on ptit motî et l' cossemer a môde di sillabusse : "Les 3000 mots walons ki vnèt l' pus a pont e 1998". Et todi dins les rfondaedjes, ataker ene saye di franwal (lete B). C' est so ç' sillabusse la k' il eplaide pol prumî côp li rîle di disfaflotaedje des longuès voyales "î", "û" eyet "oû" divant des doûcès cossounes. I porshût tot boutant sol DTW, eyet fé tote li lete Z.

E 1999, il adjinçnêye, avou 22 ôtes vayants scrijheus, on gros spès live e francès sol walon, Qué walon po dmwin ?.

A pårti di 2000, so ene idêye da Pablo Sarachaga, i cmince a bouter so èn esplicant motî do walon, et n' pus låtchî cisse bouye la disk' å djoû d' ouy. Les dnêyes seront-st eplaideyes aprume so l' Aberteke.

C' est ciste anêye la ossu k' i dene ene conferince e walon å Noû Lovén po waitî kimint çk' on vike après 10 ans di rfondaedje. Li tite, c' est : Rifonde nosse walon: dijh ans d' boutaedje dissu (1991-2000).

E 2009, i rapice si saye di 3000 mots k' a moussî foû e 1998, et l' diner a Yannick Bauthière ki boute avou Djan Cayron so on motî walfran & franwal di deus côps 4000 mots. Et rapontyî tos les fouyous avou les vraiyès rfondowes. Il endè rexhrè li Motî Embanner walon ki vudrè po les fiesses del Walonreye 2009.

E 2003, il atake les scoles di Bive, po des grandès djins, walon-cåzants, aprinde a lére li rfondou avou leu accint.

E 2004, i fwait rexhe li prumî roman eplaidî e rfondou walon, Li batreye des cwate vints. Li minme anêye, l' esplicant motî di i serè rcopyî, pitchote a midjote, sol wikipedia e walon et recråxhî drola, disk' ås djoûs d' ouy. Loukîz a : Esplicant motî.

E 2005, l' esplicant motî va esse metou so Wikipedia, et coplé a ene eciclopedeye do walon; Lucyin Mahin divént onk des manaedjeu di cist ovraedje di nûtons la. Et rprinde eto l' acviernance del Rantoele-gazete.

E 2006, il vude ene ramexhnêye di noveles, Eviè Nonne. Po li strimaedje, il mete so pî, a Bive, ene fiesse la k' on va prezinter troes lives e walon : Eviè Nonne (noveles), So l' anuti (roman) eyet El fi do schayteu (sovnances).

E 2007, i dene deus coferinces e francès, ene so les mots walons ki provnèt do gayel ey ene so l' istwere et l' avni do lingaedje walon.

E 2008, il eplaide so "Youtube" des ptitès videyos e walon, et porshuve disk' å djoû d' ouy. C' est l' tchinne di tévé walon-cåzante.

E 2009, il escoursixh, coplé pa ene pougneye di Wikipedyisses anonimes, li Wiccionaire walon. Come d' efet, li waibes "Wiktionary" lyi shonne li meyeuse plaecepo po publiyî, co bråmint pus spepieuzmint, li diccionairaedje e walon.

Li minme anêye, i copele l' UTAN (Univiersité des troes côps vint di Nameur) po-z amonter on cåbaret walon a Bive. End årè co onk e 2010.

E 2011, si gros spès roman Vera, est strimé a ene pitite fiesse a Transene.

E 2012, i s' rashît sol rantoele di soçnaedje "Facebook" po copiner sol pådje "Condroz et walon", enondêye pa Jean-Pierre Dumont. I cmince a-z eplaidî todi dpus d' mots walon sol Wiccionaire inglès (waitîz si pådje d' uzeu, ciddé).

E 2013, i ratoûne e walon les bouyotes del binde d' imådjes : Gama-coûte.

E 2014, il askepeye ene novele copinreye a Libin. Li moenneu del trope serè Jacques Dupuis, ki porshût les raploûs tos les moes.

Corwaitaedje di si ovraedje come sicrijheu[candjî | modifier le wikicode]

Ses termenes di scrijhaedje[candjî | modifier le wikicode]

les troes tômes di «Ene båke…»

Ses prumîs scrijhaedjes (1981-1984), come di djusse, mostrèt l' airance des ptits viyaedjes di l' Årdene. Dins "li ptite comere avou l' blanke camizole", on-z a minme l' eplaeçmint del sinne: Ricogne, Glaireuse, Atrivå. C' est l' prumire termene des scrijhaedjes da Louline Voye.

E 1992, cwand i ratake a scrire des belès letes après ene setche termene (1984-1991), i s' rind vite conte k' i n' a pus waire d' ahé po poujhî ses sudjets dins l' "vî payis", ca asteure, il est fén enaiwé dins l' monde des ptits cinsîs (les "fellah") do Marok. C' est adon k' i va rexhe des powinmes ki provnèt do vicaedje d' avårla. Et les romans et noveles foû payis.

Come powete[candjî | modifier le wikicode]

Il a scrît sacwants erîlés powinmes, come des rondeas, des xhilteas, des triyolet, des haycous.

C' est ces-la k' ont stî metous e muzike pa Bruno Picård.

I s' a-st afranki foirt yeure do rimaedje, et s' mete e-n afwaire sol tipetape do boket. Dispu les anêyes 2000, ses arimés sont purade del powezeye al libe. Mins l' inspiråcion shonne bråmint pus flåwe dispu 2005.

Il a pacô ramexhné sacwants d' ses arimeas, mins todi a môde di sillabusses, måy eplaidîs.

Il a afeye ratourné des scrijheus di des ôtes lingaedjes, come Omar Xhayam et Nazik al-Mala'ika.

Troes d' ses powinmes ont stî corwaitîs pa Elodie Mertz, ene situdiante e romane a l' UCL (2011).

Dins l' antolodjeye "Scrijheus d' Årdene", et eto bråmint dins Singuliers, il est aprume eplaidî come fijheu d' arimés, et foirt préjhî pa René Georges.

Diviè 1999, i scrijha èn arimé årmonak dins on rfondant do Coûtchant walon, dizo l' no d' pene di «Djina d' l' Årdjetea» / «Djina Spirito». Ces scrîts, parexous dins l' Rantoele Belès Letes fourît préjhîs pa Willy Bal. I fourît eto corwaitîs diyalectolodjicmint pa Marie-Guy Boutier.

Come romantî[candjî | modifier le wikicode]

I dmeure Årdinwès po plaecî les spoûles k' scrît dins les anêyes 1980 (Li ptite comere..., C' est todi l' aiwe ki doime ki neye, pititès prôzes parexhowes dins les Cayés walons).

Mins nerén, dispu li mitan des anêyes 1990, i candje pår di decor. Ses paskêyes vont s' passer e Rwanda (Li batreye des cwate vints), å Marok ey e l' Aldjereye (Eviè Nonne), et minme el Crimêye (Vera). Dins Tchicago-el-Walonreye, c' est mitan mitan (el Walonreye, po des djins vinous d' ôte pårt).

Ses persounaedjes vont sovint mori al fén del paskeye ("Li ptite comere", "C' est todi l' aiwe ki doime ki neye", "Li batreye des cwate vints", "Tchicago-el-Walonreye"). Dins "Vera", gn a pont d' moirts å coron, mins ci n' est nén vormint po dire ene fén djoyeuse.

Corwaitaedje di s' bouye come diccionairî[candjî | modifier le wikicode]

Il a cmincî ciste ovraedje la tot rascodant les mots k' il eployive dins les tecses d' "Ene båke so les bwès d' l' Årdene". Et ndè fé des djivêyes après tchaeke tchaptrê. Teyoricmint, i n' diveut-st eployî ki les mots cnoxhous après Transene. Mins on rtrove dedja dins les djivêyes des "Båkes" des mots ramexhnés di håre et d' hote. Ey eto des noûmots.

Avou li «Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece», k' i lome "Rasgoutadje des bassårdinreces", i stind ses rcwerances so tote l' Årdene nonnrece, li stindêye "naturele" pol walon d' Transene.

A pårti di 1997, totes ses bouyes di diccionairaedjes si stindront a tote li Walonreye linwistike.

Come foirdjeu d' noûmots[candjî | modifier le wikicode]

[[ Close File:Adjinçna del pea noûmots.jpg|thumb|Prumire saye di trovaedje di mots di texholodjeye (istolodjeye)]]

Miniauge.gifLoukîz a :

Come rifondeu[candjî | modifier le wikicode]

I fwait cnoxhance del prumire ekipe di rfondeus, aprume Lorint Hendschel eyet Tiri Dumont e 1993. L' idêye lyi shonne si clapante k' i va passer les troes cwårts di s' tins po li rfondaedje do walon. Il est l' mwaisse pilé del Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele.

Come eplaideu[candjî | modifier le wikicode]

I va ataker a-z eplaidî des tecses dås ôtes sicrijheus so l' Aberteke a pårti di 1997. Li lisse est nouzome.

Cwand i rprind li mwaisse sicrijhaedje del Rantoele-gazete, e 2005, i va eto publiyî sacwants scrijheus d' prôze nén racontrece (Yannick Bauthière, José Schoovaerts, Emile Pècheur, Jean Goffart, André Gauditiaubois, Jules Boulard, Georges Sfasie, Jean Cayron, François Nyns et mo des ôtes), et minme di couyonådes (da Christine Tombeur pu Christian Thirion). C' est la k' i ratoûne eto e walon des tecses ponous e francès pol Rantoele-gazete (metans da André Demoulin, Martial Ledecq,…).

C' est lu ki va aprester et bråmint ecwårler li live da Lorint Hendschel "So l' anuti" (2006). Dins l' minme pitite coleccion Belès Letes del Rantoele, i va arindjî e-n on rfondant walon carolo li roman da Jean Goffart, Dji m' lome Meliye.

E 2013, c' est l' toû di On Sånî a pårt da Jacques Desmet, k' i rpasse li riscrijhaedje e rfondou da Pablo Sarachaga, pol rimete a Djan Cayron, li dierin adjinçneu do pordjet.

Djudjmints sor lu[candjî | modifier le wikicode]

Dicåçtaedje di s' live pa Michel Francard mostrant k' i préjhe si ovraedje come rifondeu et linwe-ehåyeu
Dji n’ pou nén arester m’ saye so Lucyin Mahin sins scrire ene miete e walon. I n’ mancreut pus k’ ça après les tuzaedjes k’ i nos a dit : "èn ovraedje sol walon doet esse sicrît e walon!"
Vos savoz bén ki dji n’ so nén a mi åjhe ca mes scrijhaedjes ni seront nén e rfondu mais boutans todi, nos vierans bén après.
Dj’ a yeu do plaijhi a rescontrer nost ome et a l’ schouter espliker les pondants et les djondants di s’-t egadjmint dins l’ walon. Dji voe voltî l’ foice et l’ volté k’ i mete po l’ fé viker : ses lives, ses cours, l’ ovraedje so internete po l’ Wiccionaire, les videyos... Dj’ a compris k’ il a dins s’ tiesse ene machine tot enondêye ki påte do walon po trevåtchî tot çk’ i sait : les ratourneures d’ avår ci come les problinmes d’ avår la. Li walon li moenne su les voyes del linwistike, do foclore, del botanike… Les biesses, les åbes, les fleurs et les djints d’ emon nozôtes sont todi avou lu, minme å Marok, dj’ a l’ idêye !
Mins i n’ si reclôt nén dins si ptit corti, i drove ses ouys a des ôtes payis come l’ Oucrinne. I n’ est nén èn ome d’ ayir ca i n’ vike nén tot rwaitant a l’ årvier : i fwait e walon çou k’ on saye dins tos les romans : moenner eshonne li veye edvintêye des mwaisses persounaedjes et l’ istware do payis ou çk’ i vicnut avou l’ ton et les mots d’ on lingaedje ki s’ cåze minme cwand il est scrît.
Saiss bén cwè ? Dj’ a stî prîje dins l’ mouvmint del sipoîle di Vera come pa les taessons, les fleurs di tonwere et l’ leu des Ropetes d’ « Ene båke so les bwès d’ l’ Årdene ».
A l’ fén des fén, gn a troes idêyes ki m’ schonnnut bén vnowes :
Po fé viker on lingaedje, i l’ fåt cåzer et scrire.
Po fé viker on lingaedje, i s’ fåt astoker l’ onk l’ ôte purade ki di s’ discopecyî po des biestreyes.
Po fé viker on lingaedje, i fåt prinde totes les bounès idêyes k’ on pout trover et totes les bounès voltés k’ on rescontere.
Merci a Lucyin Mahin po l’ tins passé, po les lives riçûs, po les biscûtes, po l’ shijhe ki m’ a bråmint apris. [1]

Hårdêyes divintrinnes[candjî | modifier le wikicode]

Hårdêyes difoûtrinnes[candjî | modifier le wikicode]

Sourdants[candjî | modifier le wikicode]

Commons
I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou Lucyin Mahin .
  1. Pauline Degroot, Rencontre et retour sur la production d’un auteur wallon aujourd’hui : Lucien Mahin, ovraedje pol cours di literateure walone, UCL, 2015